Эмэгтэй тархи

Эмэгтэй хүн ѳдѳрт 20 мянган үг ярьдаг бол эрэгтэй хүн 7 мянган үг ярьдаг. Хэлтэй холбоотой тархины хэсэгт нь эмэгтэй хүнд 11% их нейрон байдаг, санах ойтой холбоотой хэсэг нь эрэгтэй тархинаас илүү том, мѳн хүний эмоцийг таних хэсэг нь бас илүү том байдаг байна. Ѳѳрѳѳр хэлбэл, хэл ярианы чадвар, EQ, дурсамж хадгалах чадвар нь эмэгтэй хүнд байгалиас ѳндѳр заяагджээ.

Гэхдээ ураг бүрэлдээд эхний 8 долоо хоног хүртэл эрэгтэй болон эмэгтэй тархинд ялгаа байдаггүй байна. Харин тестесторон (эрэгтэй гормон) нэмэгдсэнээр тархины хѳгжилд гол ялгаа үүсч эхэлдэг. Ингэснээр эрэгтэй тархинд харилцааны чадвартай холбоотой тархины эсүүд гэхээсээ, илүү аггрессив шинж чанартай холбоотой эсүүд хѳгжиж эхэлдэг. Улмаар эхээс тѳрѳх үед эмэгтэй хүүхэд хүний царайг таних, хоолой сонсох чадвар нь аль хэдийн ѳндѳр болсон байдаг. Эмэгтэй хүүхэд тѳрѳѳд эхний 3 сард бусад хүний нүд рүү харилцан харах чадвар нь 400% нэмэгддэг бол энэ хугацаанд эрэгтэй хүүхдийнх ѳѳрчлѳгддѳггүй байна. Эмэгтэй хүүхэд түрүүлж хэлд ордог гол шалтгаан үүнтэй холбоотой. Эмэгтэй хүүхэд ээжийнхээ стрессийг ч илүү мэдэрдэг байна.

Хүн ѳсвѳр насанд хүрэхэд тархинд ялгардаг эстроген (тааламжтай мэдрэмж), кортизол (стресс), окситоцин (хайр), допамин (сэтгэл ханамж) гормонуудын ялгарал эрэгтэй болон эмэгтэй хүнд харилцан адилгүй байдаг. Үүнээс болоод ѳсвѳр насны охид хоорондоо хов жив ярилцах, нууцаа хуваалцах, хувцас болон үсний засалтаа ѳѳрчилж турших гэх зэрэг бусадтай харилцах, холбогдоход чиглэсэн үйлдлүүдэд илүү татагддаг байна. Эдгээр үйлдэл нь стрессийг бууруулж, таатай мэдрэмжийг тѳрүүлнэ. Харин ѳсвѳр насандаа найзтайгаа муудалцах гм харилцаатай холбоотой таагүй зүйлс охидод илүү хүнд тусдаг. Яагаад?

Физиологийн хувьд энэ үед эмэгтэй хүн жирэмслэж, хүүхэд тѳрүүлэх боломжтой болдог. Энэ үед аливаа аюул тохиолдоход эмэгтэй хүн эрэгтэй хүн шиг тулалдах эсвэл зугтах (fight or flight) боломж бага. Иймд бусдын тусламж дэмжлэг маш чухал учраас хүмүүстэй харилцаа сайтай байх, ѳѳрт туслах дотны найз, харилцаа холбоо чухал. Олон зуун мянган жилийн турш амьд үлдэх инстинктээс үүдээд эмэгтэй хүний тархи ийнхүү ялгаатай хѳгжжээ.

Харин энэ үед эрэгтэй гормоны нѳлѳѳгѳѳр ѳсвѳр насны хѳвгүүд эсрэгээрээ илүү зожиг болно. Бусдаас хамааралгүй бие даасан байх, хэний ч үгэнд орохгүй байх нь тэднийг хүчтэй санагдуулж, илүү таатай санагдах болно. Энэ үед математик, физик, компьютер гэх мэт ганцаараа тѳвлѳрч суухад тохиромжтой зүйлст эрэгтэй хүүхэд илүү амжилт олох магадлал нэмэгддэг. Түүнээс логик чадварын хувьд энэ үед эрэгтэй болон эмэгтэй тархи ижилхэн чадвартай байдаг.

(The Female Brain номноос)

Валентины ѳдѳрт: Хайрын тухай

Блогоо үргэлжлүүлье

Блогоо үргэлжлүүлэхээр шийдлээ. Бичих дуртай учраас ѳнгѳрсѳн хугацаанд тасралтгүй бичсэн. Нийгэм, эдийн засаг, санхүүгийн зах зээл зэрэг сэдвээр тѳвлѳрч, олон нийтэд чиглэсэн нийтлэлүүд бичиж байв.

1. trends.mn дээрх постууд
http://www.trends.mn/profile/206

2.facebook дээрх Simpleconomics page
https://www.facebook.com/Simpleconomics/

3.twitter дээр Simplenomics
https://twitter.com/Tumen_Tsengel

Эдгээр постууд ѳѳрийн ажил мэргэжил, уншсан судалсан зүйлс дээрээ тулгуурлаад бусдад үнэ цэнэтэй мэдээлэл хүргэх, нийгмийн санхүүгийн мэдлэг боловсролд бага ч гэсэн хувь нэмэр оруулах хүсэлтэй маань холбоотой байв.

Харин хувийн блог маань чимээгүй байлаа.

Гэхдээ иймэрхүү "том" сэдвүүдээс гадна эргээд өөртөө төвлөрсөн, ойлгосон, мэдэрсэн зүйлсээ хуваалцах нь чухал санагдлаа. Эргээд өөрөө уншихад ч зүгээр юм. Энэ хугацаанд мэдээж олон ч зүйл болж өнгөрч, ухаарсан зүйлс ч багагүй. Нийтлэлүүд шиг урт аналитик пост гэхээсээ, товч энгийн бичвэрүүд байх болов уу. Бараг амралтын зорилготой.

Түүнчлэн, сүүлийн үед сэтгэлзүйн талаар нэлээд сонирхож уншиж байгаа. Энэ сэдвээр ч постууд хааяа бичиж байна байх.

Баярлалаа Коби!

Амьдрал хугацаатай, цаг хугацаа хязгаартай бѳгѳѳд үнэ цэнэтэй гэдгийг Коби бүгдэд мэдрүүллээ. 2015 онд зодог тайлах үед нь бичиж байсан нийтлэлээ дахин хуваалцъя.

“Ямар нэг зүйлд сайн байх эсэх нь чиний өөрийн сонголт. Гэхдээ дагалдах золиосыг нь ч цуг сонгохгүйгээр шилдэг болох аргагүй”

Коби Брайнт

Хэрэв сагсан бөмбөгийн бурхан “Дуртай нэг өдрөө Коби Брайнт болж үзмээр байгаа нь энд жагс” гэвэл нэлээн урт дараалал үүсэх биз. Захиалгаар хийлгэсэн брэндийн костюм өмсөөд, “офис” руугаа нисдэг тэргээр явдаг өдөр нь байвал янзтай л байх. Тэгээд очиход хамтрагч нь Shaq, боссын оронд Зен Мастер, төвөгтэй харилцагч үйлчлүүлэгч биш харин Жэк Николсон тэргүүтэй фэнүүд угтана...

Хэрэв ийм боломж олдвол Яо Мин эсвэл Двайт Ховардын дээгүүр тохох ч юм уу, гурваас 12 удаа хийн NBA-ийн рекорд тогтоох ямар байдгийг үзэх...эсвэл Торонтогийн эсрэг 81 оноо байсан ч муугүй сонголт. Тэгээд талбай дээр гишгэсэн минут тутамдаа $10 мянга давсан цалин, дээр нь мэдээж өөрийн нэрийн шинэ пүүз гэхээр тун дажгүй.

Харин мистер Брайнтийн ТВ-ээр гардаггүй, хоосон заланд ганцаараа хийдэг зүйлсийг нь хий гэвэл мэргэжлийнхэн ч шантрах байх. “Өөртэй нь харьцуулагддаг залуу одууд дунд Коби л зохих ёсоор хөдөлмөрлөдөг нь” гэж агуу Жордан хэлсэн удаатай. Цээж нь шатаж амандаа цус амтагдтал гүйх, талбайн байрлал бүрээс хэдэн зуу шидэх, нэг хөдөлгөөнийг төгс болтол ахин дахин давтах, мөстэй усанд ясаа янгинатал суух нь Кобигийн амьдралынх нь хэв маяг гэгддэг. Бэлтгэлээ хэрхэн хийж, тоглолтын бичлэгүүд эсвэл хоолны дэглэмдээ яаж анхаардгаараа Коби шилдгүүд дундаа ч онцгойрдог байв.

Өнөөдөр Айверсон, Ти-Мак, Винсанити гээд Кобигийн нэг үеийн өрсөлдөгчид нь аль хэдийн үзэгчдийн суудал эсвэл сэлгээнд сууцгааж. Оронд нь Кёрри, Леброн, Дюрант гээд дараа үеийн залуус лигийн шинэ нүүр царай болцгоожээ. Коби л ганцаараа өөрийнх нь тоглолтыг үзэж өссөн эдгээр залуустай цуг талбай дээр үлдсэн нь нэгийг хэлнэ. Ид үедээ гэмтэл багатай байсан нь том аз ч, цаг хугацааг сөрж зогсоод 20 жилийн турш өндөр түвшинд тоглосон нь түүний хөдөлмөрч зантай салшгүй холбоотой.

Хөлд орсон цагаасаа л Мейжик, Жорданы тоглолтыг үзээд хөдөлгөөн болгоныг нь дууриах гэж оролдож эхэлсэн Кобигийн хувьд тэдэн шиг агуу тоглогч болох нь нэлээн эртнээс тодорхой болсон мѳрѳѳдѳл байв. Тиймдээ ч дунд сургуульд байхдаа “сагсан бѳмбѳг бол амьдрал нь” гэдгийг нэгэнт ойлгосон байжээ. Үеийнхэн нь ирээдүйд хэн болох талаар бодит төлөвлөгөө битгий хэл төсөөлөл ч үгүй байхад ахлах сургуулийн сурагч Коби ѳглѳѳ бүр 5 цагт босоод бэлтгэлдээ явдаг байсан гэдэг.

Кобигийн зорилгыг ийнхүү маш тодорхой болгож, түүнийхээ төлөө шургуу зүтгэх тэвчээрийг өгдөг тэнгэрт тулсан амбиц нь гэхдээ заримдаа  яг л 2 иртэй хутга шиг үйлчлэх үе ч байв.

Rookie жилдээ плэйофийн тоглолтын төгсгөлд 3 дарааллан эйрболдсон ч дахиад нэг шидэх зориг зүрх Кобигийн л цээжинд багтна (4 дэх шидэлт нь мөн цагиргаа онолгүй хожигдсноор Лейкерс тэр жил плейфоос хасагдаж байсан). Жордантай анх уулзаад “Хоёулаа тогловол би хожно” гэдэг үг зѳвхѳн Кобигийн амнаас л гарч байв (Жордантай уулзсан фэнүүд яг л бурхны өмнө очсон мэт болж, Буллзийн хамтрагчид нь чөлөөтэй харьцаж чаддаггүй, харин эсрэг багийнхан нүд рүү нь эгцэлж харахаасаа айдаг байсан гэдэг).

Тиймдээ ч хэтэрхий онгироо бардам, бусдыг ойлгодоггүй, сайн лидер сайн хамтрагч биш гэж шүүмжлүүлэх тохиолдол Кобид нэлээд гардаг байв. Shaq-ийг 3 хамгаалагч нийлээд зогсоож дийлдэггүй байсан ид үед нь “залхуу” гэж хэрэлдээд 1 багт таарахгүй салж байлаа. Байн байн үгэнд нь орохгүй тоглолтыг ганцаараа шийдэх гэж зүтгэдэг залуу Мамбаг “дасгалжуулах аргагүй” гэж Фил Жексон бичиж байв. Сүпермен хочит Ховардад хүртэл Кобигийн өндөр амбиц дарамттай санагдаад нь Лейкерсийг орхиж явсан гэдэг.

Ямартаа ч Кобигийн гоц авъяасан дээр маш тодорхой зорилго, бусдаас онцгой өөрийгөө дайчлах чадвар нэмэгдэхэд  гялалзсан амжилт эрт ирсэн байдаг.

Дунд сургуульдаа тэрээр холбогчоос төв хүртэлх бүх байрлалд ээлжилж тоглоод багаа мужийнхаа аварга болгож, ингэхдээ агуу Чемберлений тогтоосон онооны рекордыг эвдэж байв. 18 ч хүрээгүй байхдаа коллежийг алгасан шууд NBA-д орон лигийн түүхэнд хамгийн залуу тоглогч болов. Мэргэжлийн карьер нь слэм данкийн хамгийн залуу аварга, бүх оддын тоглолтын түүхэн дэх хамгийн залуу гарааны тоглогч гэх мэт амжилтаар дүүрэн эхэлж. Тэгээд NBA-ийн аварга, онооны лидер, финал улирал болон All star-ын MVP, Олимпийн алт гэх мэт өдийг хүртэл цуглуулсан шагналууд нь түүнийг манай гаригийн хамгийн танигдсан сүпер одуудын нэг болгожээ. 

Харин сүүлийн 2-3 жил Коби болон фэнүүдийн хувьд хүндхэн цаг үе байлаа. Удаа дараагийн гэмтлүүд түүнийг жил дарааллан улирлын дундаас талбайг орхиход хүргэж байв. 20 улирал, 30 мянга давсан оноо, баргийн тамирчны карьерт цэг тавьдаг хүнд гэмтлүүдийн дараа NBA-ийн 5 удаагийн аварга маань яг л 300 мянга давхисан Феррари шиг болжээ.

Иймд энэ улирлыг дуусгаад зодог тайлахаар болсон нь санамсаргүй зүйл биш байв. Хурд хүч, тэсрэлтийн цогц үзүүлбэр болсон урьдны тоглолт нь Кобигоос нэгэнт гарахаа больж, 6 дахь бѳгжний мѳрѳѳдѳл ч биелэх боломж хаагджээ. Гэлээ ч үзэн ядагчид нь ч, хөгжөөн дэмжигчид нь ч ялгаагүй талбай дээр бүтээсэн гайхамшгуудынх нь төлөө Кобид өнөөдөр талархлаа илэрхийлцгээж байна.  Харин Коби анхны хайр, хамгийн сайн найз, амбицаа биелүүлэх талбар, амар тайвныг авчирдаг зүйл нь ч болсон сагсан бөмбөгөө орхихоор хэн болох бол..?

Анхнаасаа л онооны машин болохоор бүтээгдсэн түүний хувьд сагсны талбайгаар л ертөнц төсөөлөгдөж, аваргын бөгжөөр л бүх зүйл хэмжигддэг байсан гэхэд болно. Амьдралыг нь орвонгоор нь эргүүлэх дөхсөн шүүх хурал хүртэл 2004 оны финалд хожигдсон сэтгэлзүйтэй нь ихээхэн холбоотой.

Итали Америкийн хооронд нүүдэллэж өнгөрсөн Кобигийн хүүхэд насанд сагсны бөмбөг л шинэ орчинд орох тоолонд өөрийгөө илэрхийлж, бусадтай ойлголцох хэл нь болдог байв. Насанд хүрсэн хойно нь ч хэцүү зүйлтэй тулгарах үед нь сагсны талбай л оюун бодлоо цэгцлэх орон зай нь болдог байлаа.

Коби талбайд гараад өрсөлдөгчөө ганцхан хатгалтаар устгадаг хурдан хөдөлгөөнтэй анчин могойн дүрд орон хүйтэн цустай алуурчны сэтгэлзүйтэй болох үедээ ирээдүй өнгөрсний аль алийг огоорно. Ийнхүү Black mamba болонгуут гэрлэлтээсээ болж эцэг эхтэйгээ тасалсан харьцаа, хүүхэд нь зулбасан гашуун зовлон гэх мэт хувийн амьдралын хүнд асуудлууд нь ч мартагддаг байв. Тэрхүү зоонд бодит амьдрал замхарч харин замд нь таарсан бүхэн түүний золиос болно. Талбайн нэг талд эсрэг багийн хамгийн шилдэг тоглогчийг хөдөлгөхгүй барьж, нөгөө талд очихоороо зогсоох аргагүй машин ингэж төрдөг байв. Харин өнөөдрөөс эхлэн энэ бүхэн түүх болон үлдэж, “Сагсан бѳмбѳг=Коби” байсан нэг үе ингээд төгсч байна.

Хэдийгээр одоо Кобид гэр бүл, алдар хүнд, эд хөрөнгө гээд бүх зүйл байгаа ч сагсан бөмбөггүйгээр амьдрал нь ямар байхыг төсөөлөх хэцүү. Харин фэнүүдийн хувьд Кобигүй NBA хэзээ ч урьдынх шигээ санагдахгүй байх. Ордон дүүргэх 20 мянган үзэгчийн шуугиулж эсвэл чимээгүй болгох чадалтай Мамбагийн шоунуудыг ч, шөрмөсөө тасалчихсан хэрнээ шүдээ зуун алхаж ирээд торгуулийн 2-оо хийдэг дайчин занг нь ч тэд санагалзсаар л байх болов уу.

------------------

Бүтээсэн бүхний чинь тѳлѳѳ, үлдээсэн дурсамжуудын чинь тѳлѳѳ,  баярлалаа Коби!

Цаг, мѳнгѳ ба аз жаргал

Стресс үүсгэж байгаа зүйлсийн 90%-ийг цаг эсвэл мѳнгѳ байвал шийдчихэж болохоор байдаг. Бүтэлгүй хайр, гэнэтийн осол г.м. цаг зав эсвэл мѳнгѳ байлаа ч шийдэгдэхгүй асуудал бол харьцангуй цѳѳн.

Ядуу буурай орнуудын хувьд ихэвчлэн мѳнгѳ байхгүйгээс үүдэлтэй стресс түгээмэл. Хоногийн хоолноос эхлээд орон байр, эмчилгээний зардал, хотын асуудлуудыг ч гэсэн мѳнгѳѳр шийдвэрлэчих боломжтой. Иймд хѳгжиж буй орнуудад асуудлынх нь шийдэл болсон мѳнгѳ бол ховор бѳгѳѳд чухал зүйл байдаг. Харин цаг бол элбэг, үнэ цэнэ багатай. Мѳнгѳ олоход цаг зарцуулдаггүй учраас хүмүүс нь завтай, чѳлѳѳтэй, дураараа.

Хѳгжсѳн баян орны иргэдийн хувьд эсрэгээрээ, олон үүрэг хариуцлагыг "жонглёрдоход" цаг хүрэлцэхгүйгээс болж үүсдэг стресс их. Ажил дээр нарийн deadline-аар шахуулна. Гэр бүл, үр хүүхэд, эцэг эх, найз нѳхѳдтэйгээ цуг байхын тулд ч нэлээд тѳлѳвлѳгѳѳ шаардагдана. Карьерт хэрэгтэй ур чадвар, хувь хүний хѳгжил, хоббидоо бас л хичээж байж цаг гаргана. Мѳнгѳтэй ч түүнийгээ үрэх цаггүй хүмүүс их. Хүүхдүүд нь ч завгүй, тоглоомын талбайнууд хоосон. Хэрэв хоногт 48 цаг байсан бол улс орнуудын орлогын түвшин нэмэгдлээ ч, иргэдийнх нь аз жаргал нэмэгддэггүй дилемма үүсэхгүй байсан болов уу.

Монголын хувьд гол асуудал болоод байгаа утаа, түгжрэл, ѳвчлѳл г.м. стрессийн эх үүсвэр болсон зүйлсийг мѳнгѳѳр шийдчихэж болно. Гэхдээ экспорт г.м. мѳнгѳ олох боломжуудаа сайжруулах бус, гацаах зогсоох талаар л цагаа үрэх нь түгээмэл. Цаг ер нь хайран биш учраас боломж алдагдахыг ѳртѳг гэж тооцохгүй. Бүтээмжийг дээшлүүлэх дээр ч анхаарах нь бага. Со драма, риалити шоу, дууны тэмцээнээ ч бүгд үзнэ. Олимп дэлхийн аварга спортын тэмцээнийг ч алгасахгүй. Найр наадамдаа ч явцгаана. Ѳдрийн хэдэн цагаар түгжрээд зэрэгцээд л зогсоно. Сошиалаар ч хэрэлдэнэ. Цаг ер нь хайран зүйл биш, юу л байна -- цаг л байна.

Монголчууд уул нь хаппи народ. Гагцхүү эмнэлэг дээр очих үед л гунигтай санагддаг. Жаахан мѳнгѳ байхад л сэргийлчих эсвэл эмчилчих боломжтой зүйл олон хүний хувьд трагеди/стресс болсон байдаг. Нийгмээрээ боломжийг үргээж, цагийг бүтээмжгүй зарцуулсны хамгийн том тѳлбѳр нь ингэж илэрдэг.

Иймд цаг vs. мѳнгѳний илүү сайн балансыг олж чадвал илүү хаппи нийгэм бий болох болов уу. Вийкэндээ 3 сараар тѳлѳвлѳж, ээлжийн амралтаа жилийн ѳмнѳѳс боддог завгүй амьдралтай болох шаардлагагүй ч, энгийн асуудлуудыг шийдчих мѳнгѳтэй болохын тулд яалт ч үгүй цагаа илүү бүтээмжтэй ѳнгѳрѳѳх, алдагдсан боломжийн ѳртгийг бага байлгах шаардлагатай.

"University"-ээс "Multiversity"-руу

Эдийн засгийн ѳсѳлт, орчин үеийн хѳгжлийн тухай яриа бол хүн тѳрѳлхтний түүхийн сүүлийн 250 жилд л хамаарах зүйл гэхэд болно. Энэ хугацаанд дэлхийн хэмжээнд ойролцоогоор 30-40 байсан дундаж наслалт 2 дахин уртасч, 160-70 см байсан хүмүүсийн дундаж ѳндѳр ч 5-10 см нэмэгдсэн. 1750 он хүртэл дэлхийд нэг хүнд ногдох ДНБ буюу амьдралын түвшин жилд ердѳѳ 0.1%-ийн л ѳсѳлттэй байсан гэдгийг эдийн засагчид нѳхѳж тооцсон байдаг. Энэ хурдаар бол амьдралын түвшин 2 дахин сайжрахад 1000 жил шаардлагатай гэсэн үг. Харин сүүлийн 250 жилд ѳсѳлт хурдасч 1.5% болсон бѳгѳѳд энэ хурдаар 50 жилд амьдралын түвшин 2 дахин сайжрах боломжтой болсон. Үүнээс хурдтай ѳссѳн Япон, Солонгос, Сингапур, Хятад г.м. улсуудад амьдралын түвшин маш богино хугацаанд хэрхэн сайжирсныг бид мэднэ. Эдийн засгийн энэхүү ѳсѳлт нь хүмүүс хэдэн үеэрээ яг л нэг ижил амьдралаар амьдардаг байсан түүхийг орвонгоор нь эргүүлсэн гэхэд болно.

Үүний гол шалтгаан бол мэдээж техник технологийн дэвшлүүд. Хэвлэх машин, уурын хѳдѳлгүүрээс (Аж үйлдвэрийн I хувьсгал) эхлээд цахилгаан, дотоод шаталтын хѳдѳлгүүр (АҮ II хувьсгал), компьютер, интернет (АҮ III хувьсгал) нь үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг эрс дээшлүүлж, маш их хэмжээний баялгийг бүтээх боломжтой болгосон.
Шинжлэх ухааны нээлтүүд инноваци хэлбэрээр зах зээлд ийнхүү нэвтэрч, амьдралыг хурдтай ѳѳрчлѳхѳд машин механизм г.м. биет капиталаас гадна, туршлага ур чадвар г.м. хүний капитал, шинэ санаа болон технологи г.м. оюуны капитал, зам тээвэр болон хууль эрх зүйн орчин г.м. дэд бүтцийн капитал, хамтын ажиллагаа болон итгэл г.м. нийгмийн капитал мэдээж чухал байсан. Түүнчлэн, аливаа шинэчлэл ѳѳрчлѳлт нь шинийг бүтээхээс гадна хуучныг устгаж (бүтээлч устгал) хохирогчдыг бий болгодог тул тэднийг хэрхэн хамгаалах вэ гэдэг чухлаар тавигдана. Тухайлбал, автомашин дэлгэрснээр морин тэрэг хѳтлѳгч ажилгүй болох учир түүнийг яах вэ г.м. Үүнээс гадна эдийн засаг ѳсѳлтѳѳс уналтын мѳчлѳгт шилжих үед хохирол багатай даван туулж, уналтыг зѳѳллѳх нь чухал.

Тэгвэл, хүний, нийгмийн, дэд бүтцийн, оюуны зэрэг капиталын гүнзгийрэлт явагдаж бүтээмж дээшлэхэд ч, бүтээлч устгалыг амжилттай явуулж нийгмийг урагшлуулахын тулд хохирогсдыг хамгаалахад ч, эдийн засгийн хүндрэл хямралыг богино хугацаанд хохирол багатай даван туулахад ч тогтолцоо, байгууллагын зохион байгуулалт буюу институцийн хѳгжил маш чухал. Үүнд парламент, засгийн газар, шүүх, тѳв банк, нийгмийн хамгааллын тогтолцоо г.м. албан институциуд болон их сургууль, сайн дурын байгууллагууд г.м. албан бус институциуд хамаарна. Ерѳнхийдѳѳ түүхийг харахад том хувьсгал эсвэл хямралын дараа эдгээр зохион байгуулалтууд үүсч, сайжирч хѳгжсѳѳр ирсэн байдаг. Жишээ нь аж үйлдвэрлэл анх үүссэн гэгддэг Англид үндсэн хууль (Магна Карта)-иас эхлээд орчин үеийн тѳв банкны загвар, нийгмийн халамжийн систем, боловсролын тогтолцоо г.м. институци хѳгжсѳн нь эргээд тогтвортой хѳгжил дэвшлийн суурь, дэлхийг захирсан эзэнт гүрний гол хүч нь ч болж байсан.

Харин одоо хиймэл оюун ухаан, биг дата, робот, 3D хэвлэлийн үед (АҮ IV хувьсгал) хүн тѳрѳлхтний орчин үеийн хѳгжлийг боломжтой болгосон институциуд хэрхэн хувьсаж ѳѳрчлѳгдѳх вэ гэдэг чухал асуулт. Одоогийн шинэ технологи бидний амьдралд нѳлѳѳлѳх нѳлѳѳ нь ѳмнѳх 3 хувьсгалаас илүү хүчтэй бѳгѳѳд хурдтай байна гэгдэж буй. Ѳмнѳх технологиуд зѳвхѳн хүний булчингаар хийдэг ажлыг хэд дахин хурдан хийдэг байсан бол одоо сэтгэн бодох болон анхаарал халамж шаардсан ажлуудыг ч хийх боломжтой болж буй. Ѳнѳѳдѳр AlphaZero г.м. хиймэл оюун ухаан хэдхэн цагийн дотор ѳѳртѳѳ шатар заагаад ямар ч их мастерийг хожиж, Google Duplex яг л хүн шиг утсаар ярьж үйлчлүүлэгчийн захиалгыг авч байна. Машин ирээдүйд хүний гар, логик, эмоци шаардсан ажлуудыг аль алиныг нь илүү сайн хийгээд эхэлвэл хѳгжлийн тулгуур болсон институциуд бэлэн үү?Тэр дундаа боловсролын систем хүнийг юунд, хэрхэн бэлдэх вэ?

Oдоо тѳрж буй хүүхэд хүнс тэжээл болоод амьдралын хэв маяг, анагаах ухааны хѳгжлийн ачаар 100 жил амьдарч, дор хаяж 60-70 жил үргэлжлэх карьерийн турш ажиллах хэрэг гарна. Ѳвѳѳгийнх нь үед хүн насаараа 1 ажил хийгээд болчихдог байсан бол одоо ач хүүгийн үед 1 мэргэжил, 1 карьер ч хангалтгүй. Хэсэг ажиллаад л дахиад сурах, хэсэг ажиллаад л үргэлжлүүлээд сурах хэрэг гарч магад. Иймд их сургуулиуд урьдын адил 1 ижил насны залуу хүмүүсийг цуглуулаад 1 л мэргэжил олгодог "university" байхаа болиод олон насны хүмүүсийг цуглуулдаг, карьерийн турш олон тѳрлийн мэргэжлийг олгодог "multiversity" болох шаардлага үүсч байна.

ШИНЭЭР ТѲГСѲГЧДѲД: АЖИЛ ХАЙХ ҮЕД ГАРГАЖ БОЛОХГҮЙ 2 АЛДАА

Өдийд их дээд сургуулиудын диплом хамгаалалт, хонхны баярууд дуусч, Монголын ирээдүй болсон олон мянган залуус оюутны ширээнээс нийгмийн бүтээгч хэсэгт шилжих амьдралынхаа чухал үетэй золгож буй. Харин ѳрсѳлдѳѳнд ялж, хүссэн ажлын байраа олно гэдэг том сорилт. Ихэнх потенциальтай залуусын хувьд нэр хүндтэй сургуулийн диплом, онц дүн болон бичгийн шалгалтын үр дүн зэрэг нь ажил хайх процессийн амархан хэсэг нь байдаг. Харин ажлын ярилцлагын шалгалтын үед ѳѳрийгѳѳ зохих ёсоор үнэлүүлж чадалгүй боломжоо алдах харамсалтай тохиолдол цѳѳнгүй.

Оюутнууд мэдээж нэр хүндтэй, их юм сурах боломжтой бѳгѳѳд гайгүй цалинтай газар орж ажиллахыг хүснэ. Харин ажил олгогч болохоор "энэ ямар хүн бэ", "яагаад манай баг хамт олон дунд орж ажиллахыг хүсч байна вэ" гэдгийг сонирхож харна. Хэрэв оюутан ажил олгогчийн энэ ѳнцгѳѳс бодож үзээд, зөв хариултыг ѳгч чадвал ярилцлагын шатыг хялбархан давж, ажлын санал авах боломжтой. Ингэхийн тулд дараах 2 алдааг гаргахгүй байх нь чухал юм.

Алдаа 1. "БИ ХЭН БЭ" ГЭДГЭЭ ТАЙЛБАРЛАЖ ЧАДАХГҮЙ БАЙХ

Ажил олгогчийн нэн тэргүүнд сонирхдог зүйл бол “энэ ямар хүн бэ?” гэдэг асуулт. Учир нь ямар ч байгууллага тодорхой байдалд дуртай. Хэрэв энэ хүнд ажлын санал ѳгвѳл орж ирээд ажлаа урам зоригтой эрч хүчтэй хийх үү, хамт олонтойгоо нийцтэй хамтран ажиллаж чадах уу, хэр тогтвор суурьшилтай ажиллаж, манай багт ямар хувь нэмэр оруулж чадах бол гэдгийг мэдэхийг хүсдэг. Иймд ярилцлагын үед диплом, дүнгийн хуулбар, анкет/CV, бичгийн шалгалтын материалууд дээр үндэслэн бий болсон сэтгэгдлээ нүүр тулан уулзаж нягталж үзэхээс гадна, бичиг баримтаас бүрэн харагдахгүй зүйлсийг шалгадаг. Оновчтой сонголт хийх нь нэг талаас тухайн байгууллагын ирээдүйд чухал, харин нѳгѳѳ талаас карьерийн боломжийг зѳв хүнд атгуулах нь нийгмийн ѳмнѳ хүлээх нэг том үүрэг хариуцлага учраас аль ч байгууллага ямар нь сайн мэдэгдэхгүй хүнийг сонгохоос зайлсхийнэ.

Гэтэл шилдэг оюутнуудын хувьд ч байгалийн сайн ѳгѳгдлийнхѳѳ ачаар эсхүл эцэг эхийн шахалтаар 10 жилдээ хичээлээ сайн хийгээд, аль нэг гайгүй их сургуулийг топ дүнтэй тѳгссѳн ч цаашид амьдралд ороод хэн болохыг хүсч байгаа, нийгэмд ямар хувь нэмэр оруулахыг хүсч байгаа талаар гүнзгий бодож үзээгүй, эсвэл ѳѳрийгѳѳ илэрхийлж чадахгүй байх нь түгээмэл. Карьерийг юу гэж боддог, яагаад энэ мэргэжлийг сонгосон, цаашид юу хийхийг хүсч байгаа талаар асуухад ихэвчлэн хариулж чаддаггүй. "Багш надад ийм хичээл заасан учраас цаашид ийм ажил хийх ёстой"; зорилго нь "ирээдүйд байртай, машинтай, дарга болохыг хүсдэг", хэдэн жилийн дараа "дахин сурч (мастер, докторт) мэдлэгээ дээшлүүлнэ" гэсэн утгатай зүйл ярих нь түгээмэл. Энэ нь мэдээж ажил олгогчийн мэдэхийг хүссэн зүйл биш, хангалттай хариулт болж чаддаггүй.

Уул нь ярилцлагын үед ирээдүйд карьераар дамжуулж нийгэмд ийм зүйлийг бүтээх зорилготой, зорилгоо биелүүлэхэд өөрт ямар давуу талууд бий, сул талаа хэрхэн нѳхдѳг, багаар ажиллахдаа ямар, алдаа уналтаас хэрхэн суралцдаг вэ гэдгээ тайлбарлаж, “Би ийм хүн юм аа” гэдгээ ойлгуулж чадвал ажлын санал авах хялбархан байх болно. Ингэхдээ хичээл дээр, хичээлээс гадуур, уралдаан тэмцээн гээд өөрийн кейс дээр тайлбарлавал хөндлөнгийн хүнд илүү бодитой төсөөлөгдөх болно.

Ер нь хаа газар, хувийн секторт ч тэр улсын секторт ч тэр, ѳѳрийгѳѳ таньж чадсан, зорилго нь тодорхой хүмүүс илүү амжилттай яваа харагддаг. Мэдээж амьдралын явцад зорилго, үзэл бодол ѳѳрчлѳгдѳх, эсвэл мэдээгүй давуу талаа илрүүлэх г.м. зүйлс бий. Гэхдээ амьдралын их далайд анхнаасаа ямар нэгэн зүг чигтэй явах нь амжилтын үндэс гэдгийг туршлагатай хүмүүс бүгд зөвлөдөг. Монголын сор болсон залуусын хувьд, аль болох эрт буюу оюутан байхдаа энэ талаар бодож үзвэл өөртөө хэрэгтэй төдийгүй, улс орны ирээдүй илүү гэгээлэг байх болов уу.

Алдаа 2. "ЯАГААД ЭНЭ БАЙГУУЛЛАГА ВЭ" ГЭДГЭЭ ТАЙЛБАРЛАЖ ЧАДАХГҮЙ БАЙХ

Карьерийн олон сонголт дундаас яагаад заавал энэ байгууллагыг, дотор нь энэ газар алба нэгжийг сонирхож байна вэ гэдэг нь ажил олгогчдын мэдэхийг хүсдэг бас нэг чухал зүйл. “Дургуйд хүчгүй” гэгчээр ѳндѳр потенциальтай хүн байлаа ч сонирхолгүй эсвэл давуу талаа гаргаж чадахгүй ажилд орвол тухайн байгууллагадаа ч тэр, оюутанд ѳѳрт нь ч хохиролтой. Иймд ихэнх байгууллагууд санал болгож буй ажил мэргэжил нь тухайн хүний карьер тѳлѳвлѳлт, зорьсон зорилго, хийхийг хүссэн зүйлтэй нь нийцтэй уялдаж байвал орж ирээд тууштай ажиллаж, их хувь нэмэр оруулна гэж хүлээдэг.

Харин ихэнх оюутнуудын хувьд “яагаад энд ажиллахыг хүсч байна вэ” гэдэг асуултад “их юм сурах болохоор” гэж хариулах нь түгээмэл. Эсвэл ярилцлага ѳгѳх байгууллагынхаа талаар бараг мэдэхгүй, гэрийн даалгавраа хийлгүй ирэх нь ч цѳѳнгүй. Асуулт асуух боломж олгосон ч "шалгалтын хариу нь хэзээ гарах вэ" гэдгээс ѳѳр зүйл сонирхохгүй хүн ч байх. Эдгээрийн аль нь ч ажил олгогчийн эрсэн хариулт биш юм.

Аль ч байгууллага ажилтныг сургах эсвэл цалин ѳгѳх гэж бус, харин тодорхой ажил үүргийг гүйцэтгүүлэхийн тулд хѳдѳлмѳрийн гэрээ хийдэг. Иймд ярилцлагын үед ямар салбарт юу хийдэг байгууллагын ямар хүмүүстэй уулзаж байна вэ, тэд чамаас юу хүсээд байна вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулах нь чухал. Бусдын байран дээр ѳѳрийгѳѳ тавин ийнхүү сэтгэж сурах нь цаашид ажил дээр гараад зайлшгүй шаардагдах чухал чадвар юм. Одоо ихэнх байгууллагууд вебсайттай, ороод үзэхээр ямар зорилготой, бүтэцтэй, тухайн байгууллагатай холбоотой сүүлийн үеийн мэдээлэл нь бэлэн бий. Энэ юу хийдэг байгууллага вэ гэдгийг судлаад, "би дотор нь ороод юу хийж, ямар хувь нэмэр оруулж чадах вэ" гэдгээ бодоод ирвэл ярилцлагын үед том давуу тал болох болно. Сайн бэлтгэлтэй ирэх нь тухайн хүн ажил хийхдээ ч иймэрхүү хандлагатай байх болов уу гэдэг эерэг сэтгэгдлийг тѳрүүлж, ѳрсѳлдѳѳнд нэг алхам урд гарах боломжийг олгодог.

Тэгэхээр, шинээр төгсөж буй оюутнууд маань энэ 2 алдааг гаргахаас зайлсхийж чадвал хүссэн ажлын саналаа авах магадлалаа эрс нэмэгдүүлэхээс гадна, ер нь ѳѳрт тохирох ажлаа зѳв сонгох, ингэснээр цаашдын карьер нь амжилттай байх үндэс болно. Анхны ажил, карьерийн эхний 2-3 жил гэдэг амьдралынхаа турш ашиглах суурь чадваруудыг олж авч, хөгжүүлдэг чухал цаг үе байдаг. Санхүүгийн шинжээч, эдийн засагч чиглэлийн мэргэжилтнүүдийн хувьд энэ үед л тоон дээрээ ажиллах, логиктой сэтгэх, тайлан болон презентаци хэлбэрээр дүгнэлтүүдээ бусдад ойлгуулах бичгийн болон ярианы чадвараа хѳгжүүлэх, багийн гишүүн болж бусадтай хамтран ажиллаж хэл амаа ойлголцож сурдаг.

Оюутнууд ажлын ярилцлагад орохоос ѳмнѳ өөрийнхөө талаар, тухайн байгууллагынхаа талаар судалснаар илүү сайн сонголт хийж, карьерийн эхлэлээ зөв тавьж, амьдралын энэ чухал үеэ ѳѳртѳѳ ч ашигтай, байгууллагаадаа ч үр ѳгѳѳжтэй цаг хугацаа болгох боломжтой.