Saturday, November 4, 2023

Шинэ сорилт, бас нэгэн шинэ эхлэл

 Ѳглѳѳ тааваараа сэрнэ. Тааваараа гэдэг нь, сайн унтсан тохиолдолд 7am. 10-11 хүртэл унтчихдаг залуу нас ѳнгѳрсний шинж байх. Шѳнѳ 3-т сэрчихгүй 6 цаг тасралтгүй нам унтах нь том тансаглал болох цаг үе ирдэг л юм байна...

Сэрээд хэсэг дэмий утсаа оролдоод, босч шүршүүрт орж сэргээд, хэсэг хичээлээ хийж байгаад кампусын зүг жийнэ. Дугуйгаар 20 мин орчим. Бороогүй бол тун азтай ѳдѳр. Гэхдээ үргэлж бороогүй Оксфорд гэж ч юу байх вэ? Заримдаа ѳмд нэвт нороод очно. Дээгүүр ус нэвтэрдэггүй цувтай, гутал мѳн асуудалгүй. Харин ѳмдѳѳ очоод солих уу, эсвэл ус нэвтэрдэггүй шийдэл олох уу гэдгээ 1 сарын дараа ч олоогүй л явна...

Ямартаа ч эргээд оюутан боллоо. Японд анх их сургуульд ороод блогоо нээснээ санаж байна. Ер нь сурах хугацаанд шинэ содон зүйл их тул бичээд явах ч урамтай. Харин тѳгсѳѳд ажиллах хугацаандаа тѳдийлѳн бичсэнгүй. Ажлаа яриад хүнд сонихролтой ч биш, мѳн ярьж болохгүй зүйл ч их. 

Энэ удаа харин Англид оюутан болж ирлээ. Оюутны кампуст эргээд ирэх сонирхолтой бас сорилт дүүрэн л байна. Эхний ээлжинд нүүх суух, цагийн зѳрүү, шинэ соёл, эргээд академик амьдрал, тэгээд мэдээж Английн цаг агаар. Бие, оюун санаанд дараалсан ачаалалал, дараалсан шокууд ирнэ. Мѳн Монголдоо үлдээгээд ирсэн хайртай бүхэн, зүрх сэтгэлд ч бас уяатай. 

Нэг их хѳгширсѳндѳѳ ч биш, энэ бүх шинэ ѳѳрчлѳлтүүд нойронд ч бас нѳлѳѳлж байгаа байх. Ямартаа ч даваад гарна даа гэсэн бодлоор ѳглѳѳ болгон бороотойд ч, нартай салхитай д ч дугуйгаа жийсээр...



Friday, July 21, 2023

Амьдрал энгийн

3 жилийн өмнө сэхээний тасагт хэвтэж байж. Нэг дуу сонсоод нулимс урссан...

Өчигдөр зүв зүгээ инээгээд явж байснаа гэнэт л "үхэх үү, сэхэх үү" зааг дээр ирэхэд "ертөнц хөмрөх" шиг л итгэж чадахгүй зүйл болсон. Амьдралын утга учир, хүсэл мөрөөдөл, зорилго төлөвлөгөө, аз жаргалын тухай ойлголтууд ямар хийсвэр зүйл болох нь тод харагдсан санагдана. Амьдрал гэдэг ямар энгийн зүйл болох, хүмүүс бид өөрсдөө ямар төвөгтэй болгоод зовж шаналаад явдаг нь ч ойлгогдоно. Ямартаа ч "эргээд сэрэхгүй байсан ч гомдолгүй" гээд мэс заслын өрөөнд орох тэр үед хэцүү хүнд мөчүүд хүртэл ямар гоё сайхан, амьсгалах хором бүр үнэ цэнэтэйг мэдэрнэ. Үүнээс хойш түнэр харанхуй боллоо ч хүн болж төрсөн хувь тавилан, нарт ертөнцөд өнгөрүүлсэн амьдралдаа талархаж, "би азтай хүн" гэж бодоод наркозны орон дээр нүдээ аниснаа санаж байна. Чадвартай эмч нарын ачаар, азаар эргээд сэрсэн. Амьдрал мөн чанартаа эцэг эхээс заясан энэ алд биенд "мөч бүрэн мөр бүтэн", "нойр хоолондоо сайн" бол тэгээд алтан дэлхийн зүг бүр сайн, гэрэлт наран мандах өдөр бүр билэгшээлтэй билээ. 

Мэс засал амжилттай болсон, биеийн байдал ч тогтворжиж, радиогоор энэ дуу явж байсан. Сонсоод нулимс урсаж байв. Амьдрал мөн чанартаа маш энгийн.          


Saturday, June 17, 2023

Монголын Говь нутаг

Монголд 10 жил амьдарсан гадаад найз Говь руу анх удаа яваад, "ам нь ангайгаад" ирж. Угаасаа тэгдэг юм билээ, 28 насандаа анх удаа очиж үзээд миний ч "ам ангайсан". Монголын Говь гайхалтай шүү.

Элс, ѳѳр юу байна? гэж асууж магад. Ѳѳр юу ч байх хэрэггүй ээ. Гол утга учир нь тэрэндээ оршдог санагдсан. Хаашаа ч яарахаа болиод, эмх замбараагүй олон бодол аяндаа цэгцэрчихнэ. Бүрэн тайвшралыг олно. Ѳѳр хаана ингэж чадах билээ?

Говьд очоод, Говийн амьтдыг анзаараарай. Цаанаасаа л их тайван. Угаасаа яарлаа гээд хаа ч хүрэх билээ, хайран эрч хүч, энергээ л хий дэмий үрэхийн нэмэр. Ийм байгаль, цаг уурт олон мянган жил амьдарсан ухаалаг хувьслын үр дүн, амьтад маш сайн мэдэж байгаа биз.

Хаана нь очих вэ гэж үү? Говийн хаана ч хамаагүй очоод 3 хоноход аяндаа л тиймэрхүү болно. Яаруу завгүй амьдралтай газраас ирсэн жуулчид очоод уйлдаг газар шүү дээ!

Тэгвэл хэзээ очих вэ? -- энэ хамгийн хэцүү асуулт. Хэт эрт очвол гоо сайхныг нь ойлгохгүй, харин оройтвол талархана, гэхдээ харамсана...

Thursday, June 1, 2023

Блогоо үргэлжлүүлье

 Сайн уу, блог минь. Энэ хугацаанд бичихээ болиогүй ч блогоо шинэчлээгүй удаж. 

Ѳнгѳрсѳн хугацаанд хувийн амьдрал гэхээсээ нийгэм, эдийн засагтай холбоотой сэдвэээр, таньдаг хүмүүстээ эсвэл тэмдэглэлд зориулж гэхээсээ олон нийтэд зориулж дараах платформуудад нэлээд бичсэн байна. 

1) trends.mn (https://www.trends.mn/profile/206)

2) ikon.mn (https://ikon.mn/author/82)

3) lemonpress.mn (https://lemonpress.mn/post/fzYddbcyIfo, https://lemonpress.mn/post/6ieVFbxMr3b)

Мѳн сошиал нетворк эрчимтэй хѳгжсѳн энэ цаг үед Твиттер, Фейсбүүк дээр ч ѳдѳр тутам шахуу л бичиж.

Миний хувьд бичих нь бараг л хоол хүнс шиг анхдагч хэрэгцээний маань нэг учраас мэдээж болихгүй, чадах хүртлээ л бичих байх. Сэдэв, сонирхол маань цаг үеээ дагаад ѳѳрчлѳгдсѳн байна. Цаашид ч тэгэх байх. The only constant is change шүү дээ!

Анх блогоо нээхдээ ѳѳрийн оюутны амьдрал, эсвэл сонин содон сонирхуулах зүйл гэдэг 2 сэдвээр бичиж эхэлсэн санагдана. 

Үүнээс хойш ѳѳрийн ѳдѳр тутмын амьдралтай холбоотой зүйлсээ блогтоо түлхүү бичээд явъя гэж бодож байна. 

Блогоо үргэлжлүүлье! 




Sunday, January 2, 2022

2021: Identity crisis

 21 он сорилт ихтэй, хүнд жил байв. Физиологи, психологи аль аль талаасаа. Ѳдийг хүртэл бүтээсэн "би"-г олон талаас ѳѳрчилж, "identity" гэдэг зүйлээ эргэн харсан нэг жил байлаа.

Оны эхэнд тархины мэс засал. Технологи хѳгжил эмчийн ур чадварын ачаар 2 хоноод л босоод алхав, 7 хоноод ажилдаа марш. Гэхдээ эргээд 100% болтол хугацаа шаарддаг юм байна. Тархиа ачааллуулахгүй гээд 2021 онд унших, бичихээс холдов. Үргэлж шинэ мэдлэг олж авах эрмэлзэл, бичиж ѳѳрийгѳѳ илэрхийлэх хэрэгцээгээ ч нэг хэсэг хязгаарлахаас ѳѳр аргагүйд хүрлээ. Ковид 19-ийн харьцнагуй зогсонги үе таарсан нь магадгүй аз болов. 

Ѳвѳл, хаврын карантинаар 10 кг нэмэв. Оюутан байхаасаа фит байгаад сурсан тул илүү жинд дасахгүй юм байна лээ. Толинд хараад ѳѳртѳѳ таалагдах их чухал мэдрэмж санагдсан. Дээр нь хувцасны шкафаа бүхлээр нь шинэчлэлтэй биш, илүү жин илүү зардалтай. Эхний ээлжинд диет хийв, ѳдѳр бүр 2-3 цаг алхав. 45 хоногт 5кг хассан. Хоолоо хэвийн болгоод хѳдѳлгѳѳнѳѳ нэмээд дахиад 3кг хассаад жиндээ орсон. Хѳдѳлж болж байхад калори шатаачих амархан, харин ходоодоо захирна гэдэг үнэхээр том сорилт, сахилга байт байдаг юм байна.

Сагсаа хаяв. Мэс засал, гэмтлээс болоод гүйж харайх, контакт спортоос хэсэг хол байх хэрэгтэй болсов. Сагсгүйгээр ѳѳрийгѳѳ тѳсѳѳлдѳггүй байсан үе бий ч одоо би ѳѳрчлѳгджээ. Фитнессийг ч хаяв. Ѳѳртѳѳ таалагдах бие галбираа яаж бүтээх билээ гэдэг асуулт. Шийдэл нь сэлэлт байв. Сүүлийн хагас жилд 7 хоногт 4-5 сэллээ. Уншиж бичихээ больсон тул ийм цаг ч хангалттай байв. Гэхдээ ачааллаа ихдүүлсэн бололтой, бага зэргийн гэмтэл. Аль ч спортын салшгүй нэг хэсэг юм даа.

Нуруугаа гэмтээв. Олон жил буруу суусных. Диск нь суусан байж. Хѳдѳлгѳѳнгүй удаад булчин нь суларсан, 10кг нэмээд ачаалал ихэссэн үед нь гараад гүйтэл 7 дахь хоног дээрээ татчихав. Дискний шингэн нь урсаад мэдрэлээ цочоосноор нурууны булчинд спазм ѳгѳѳд 3 хоног нам хѳдѳлгѳѳнгүй болдог юм байна. Шийдэл нь дискэнд ачаалал багатай зѳв суух. Учир нь хүн зогсоход дискэн дээр 100% ачаалал ирнэ, суухад 150%, буруу суухад 200%-аас дээш.  Тэгээд мэдээж дасгал хѳдѳлгѳѳн, нурууны булчин чанга үед бүх ачаалал дискэнд дээр ирэхгүй. Биеийн гол тулгуур нуруу асуудалтай үед эрх чѳлѳѳг мэдрүүлэх зүйлгүй, гүйж харайхгүй байна гэдэг амаргүй. 

Ажлаа солив. Нэг хэсэг хийдэг ажил маань миний хувь хүнийг тодорхойлох зүйл шиг болсон байв. Багагүй эрч хүч, цаг заваа ч зориулсан, их зүйл ч сурсан, чухал туршлага ч хуримтлуулсан. Ингээд ажлаа солиход нэг хэсэгтээ identity маань ѳѳр болчихсон юм шиг, би хэн бэ гэдэг асуулттай тулгарав. Энэ үед юунаас эрч хүч авах, ямар амжилтаас сэтгэл ханамж авдгаа илүү таниж мэдсэн санагдана. 

Нойрны асуудалтай тулгарав. Инсомниа гэдэг зүйлтэй хааяа учирдаг ч хэдэн 7 хоног, сар үргэлжилсэн нойргүйдэлтэй учирч үзсэнгүй. Эмээр шийдэхгүй гээд бясалгалд хүртэл явж үзэв. Үнэхээр хүнд асуудал байдаг юм байна лээ. Магадгүй тархинаас, магадгүй стрессээс болсон байх. Цаг хугацааны явцад шийдэгдэв. 

Ковид-ийн давалгаанд ѳртѳв. 2 вакцинтай ч Дельта тусав, 2 вакцинтай тулдаа хѳнгѳн туссан. 3 хоног ядарч хэвтээд л болсон. Эм уугаагүй, C витамин уусан. Шингэн халуун зүйл сайн уусан. Бие жаахан зарайсан, хоолой ѳвдсѳн, хуурай ханиалгасан. Дараа нь 1 сар орчим жаахан ядарсан. Эдгээд 2 долоо хоноод бассейндаа явтал хэвийн үеийнхээ 50% сэлж байв. Бараг 2 жил айсан энэ вирусын халдварыг нэгэнт аваад, тусаад эдгэчихээр харин санаа амарчдаг, айдасгүй болчихдог санагдсан. Гэхдээ хѳнгѳн байсан ч тусаад дэмий, хамгаалах аргуудаа сайн хэрэглэх нь зүйтэй.

Эцэст нь харилцааны асуудлууд ч тойрсонгүй...Энэ их урт түүх. 

Пандемикийн үе хүн бүрт л амаргүй цаг байсан байх. 2021 оны хувьд надад олон сорилт тулгарсан жил байлаа. Гэхдээ энэ бүх сорилтын ард гарснаар олон зүйлийг ухаарсан гэж найдах, мѳн ѳѳрийгѳѳ шинээр бүтээсэн жил байв.


Wednesday, June 3, 2020

Ухаан ба аз жаргал



Ухаантай хүн аз жаргалтай амьдарч чадахгүй бол ухаантай байхын хэрэг юу вэ? Хүний амьдрал хязгаартай, тэрхүү цаг хугацааг харуусал гунигтай өнгөрөөх бол ухаантай байхын хэрэг юу вэ гэдэг чухал асуулт. Мэдээж “ухаан” гэж юу вэ, “аз жаргал”-ыг юугаар хэмжих вэ гэдэг төвөгтэй зүйлс. Энэ талаар ямар судалгаа байдгийг сонирхож үзлээ. 


Ухаантай шийдвэр зовлонгоос сэргийлэх үү?

IQ өндөртэй хүмүүс дунджаар амьдралд илүү сэтгэл хангалуун байдгийг цөөнгүй судалгааны үр дүн харуулдаг байна.


Оюуны чадавхи өндөртэй хүмүүс ихэвчлэн дундаж хүнээс илүү боловсролтой улмаар санхүүгийн хувьд илүү амжилттай, аливаа зүйлийг тунгаан боддог иймд аливаа эрсдэлд илүү бэлтгэлтэй тул жаргал их биш гэхэд ядаж зовлон бага байх боломжтой бололтой. Ямартаа ч сайн бодож гаргасан шийдвэрүүд харилцаа, карьер санхүү гээд амьдралын олон талбарт асуудал, зовлонд унагах эрсдэлээс сэргийлнэ гэж үзвэл толгой дотроо сайн процессортой байвал мэдээж тустай байж болох. Гэхдээ тэнэг шийдвэрүүдээс зайлсхийж, зовлонгоос сэргийлснээр жаргалтай байх албагүй. 

Оюун ухаан аз жаргалд хүргэх үү?

“Интеллект өндөртэй хүмүүс аз жаргалтай байхыг би маш ховор харсан” гэж нэг нэртэй зохиолч хэлсэн удаатай. Ер нь оюуны чадавхи өндөртэй хүмүүсийг харж байхад дараах 3 зүйл нийтлэг ажиглагддаг санагддаг. 

  1. Аливаа зүйлийг 2 талаас харах нь түгээмэл. Сайн зүйлээс ч эрсдэлийг хайж олж харна гэдэг тийм ч жаргалтай зүйл биш болов уу. 
  2. Илүү амбицтай байх нь түгээмэл. Өндөр чадвартай хүмүүс өндөр харайхыг хүсдэг ч, өндөр зорилго тавих тусам биелэхгүй байх, унах магадлал нэмэгдэнэ. Энэ мэдээж аз жаргалд сайнгүй.
  3. Потенциаль өндөртэй хүмүүс багаасаа л бусдаас өөр байдаг. Натур нь бусдаас ялгаатай тул хүний ая эв олох, олонд тааруулж амьдрах нь амаргүй.
Хэдийгээр ухаантай хүмүүс тэнэг шийдвэр бага гаргаж, олон зовлонг тойрох боломжтой байж болох ч 1) аливаа зүйлийг байгаагаас нь сайнаар хардаг өөдрөг хүмүүстэй харьцуулахад, 2) ирээдүйн амбиц чухал биш, одоогоороо амьдардаг эсвэл 3) бусад хүмүүстэй нийцэл/харилцаа сайтай хүмүүстэй харьцуулахад аз жаргал багатай байх боломжтой.   



Суут ухаан, онцгой авъяас хараал уу ерөөл үү?

Тархины аль нэг хэсэг нь жирийн хүнээс хэд дахин хөгжилтэй байх нь бурхан/байгалиас заяасан бэлэг үү, эсвэл хараал уу? Гоц авъяастай хүүхдүүд бие сул, депресст илүү өртөмтгий байх нь түгээмэл. Чикаго, MIT гээд нэртэй сургуулиудын оюутнуудын дунд амиа хорлолтоор тэргүүлдэг. Суут ухаантнуудын хувийн амьдрал гунигтай түүхээр дүүрэн. Тэд пессимист байх нь түгээмэл, жирийн хүний хувьд том амжилт тэдний хувьд уналт байж болно, тэд тэвчихэд хэцүү ааш авиртай ганцаардмал байх нь цөөнгүй.

Тэд хосгүй зургийг зурна, хөгжмийг туурвина, математикийн тэгшитгэлийг бодно, сансар огторгуйн нууцыг тайлна. Орчин үеийн амьдрал, шинжлэх ухаан технологийн хөгжил, соёл урлаг иймэрхүү суутнуудгүйгээр өнөөгийн түвшинд хүрэх аргагүй. Түүхээс харахад Ван Гог, Бетховен, Ньютон, Эйнштэйний хувь нэмэр чухал байсан ч, тэд аз жаргалтай амьдрах эсэх нь сонин байгааүй. Гений хүмүүс аль нэг чиглэлээр хүн төрөлхтний хөгжлийг нэг алхам урагшлуулах хэрэгсэл л байж гэж хүртэл бодогдохоор тохиолдлууд маш их.

Юу хийх хэрэгтэй вэ?

Тархины аль нэг хэсэг өндөр чадвартай байх нь ухаан гэсэн үг биш. Энэ бол зүгээр л нэг төрлийн авъяас. Магадгүй байгалиас хүн төрөлхтөнд өгсөн бэлэг. Харин тухайн хүндээ хараал мэт байх нь ч бий. Тэгвэл ухаантай хүн юу хийх хэрэгтэй вэ? Хугацаатай амьдрал, хязгаартай цаг хугацааг хэрхэн үнэ цэнэтэй, аз жаргалтай өнгөрөөхөө мэдэхгүй бол ухаантай гэсэн үг биш болов уу. Иймд аз жаргал гэж ерөнхий тохиолдолд юу байдаг вэ, яг чиний хувьд юу вэ, түүнд хэрхэн хүрэх вэ гэдгийг нухацтай бодох нь чухал. 





Friday, May 22, 2020

David Rubenstein, Keynote Speaker | Wharton MBA for Executives Philadelp...







Хавар болгоны нэг онцгой үйл явдал бол их сургуулиудын төгсөлтийн баяр санагддаг. Шинэ төгсөгчдөд нэртэй хүмүүсийн зөвлөгөө, хэлэх үгийг хүргэдэг commencement speech-үүдийг одоо ч сонсох дуртай. Энэ жил өглөө орой зам дээр түгжрэх үедээ D.Rubinstein-ий ярилцлагуудыг их сонссон болохоор түүний Wharton Executive MBA нарт тавьсан илтгэлийг нөхөж сонсов. Түүний ярилцлагын стилээс сурах зүйл их санагддаг -- маш энгийн, бас хөгжилтэй байдлаар ярьдаг нь ямар ч сэдвийг мэдэхгүй хүнд ч ойлгомжтой, хүртээлтэй болгодог. CEO нар энд тэнд очоод илтгэл тавихаар залыг унтуулаад байхаар нь ийм форматыг зориуд боловсруулсан гэдэг. Илтгэл нь ч бас ярилцлагын формат шигээ сонсоход төвөггүй, чих рүү урсаад орно. Энэ их чухал чадвар.



Илтгэлийн агуулга:

1) Карьер солих тухай

2) MBA & Мөнгөний тухай

3) Филантропын тухай

4) Байнга уншиж байх тухай

Wednesday, May 20, 2020

How to Achieve Your Most Ambitious Goals | Stephen Duneier | TEDxTucson



Том зорилгыг биелүүлэх амархан арга:

1) Гүйцэтгэж болохуйц жижиг ажлуудад хуваах,

2) Ажлын тѳлѳвлѳѳгѳѳ/хуваарь зохиох

3) Хуваариа мѳрдѳх



Saturday, May 9, 2020

5.9

2015 оны зун Байгаль нуурын ойролцоо нэг тосгонд энэ зургийг дарсан санагдаж байна.
Оросын аль ч зах хязгаарын ямар ч жижигхэн суурин, тосгон бүрт байдаг нэг зүйл бол энэ --Дайнаас хэзээ ч эргэж ирээгүй залуусынхаа нэрсийг тодоор сийлж бичээд, дээр нь мѳнхийн гал, эсвэл гашуудаж байгаа эхийн хѳшѳѳ.
Үнэхээр ч 2-р дайнд Орос шиг их хохирол амсч, их зовлон үзсэн орон үгүй. Дэлхий даяар энэ дайнд нийт 60 сая орчим хүн амь үрэгдсэнээс, 20 сая нь oрос хүн байсан. Герман тэгэхэд 7-8 сая хүнээ алдсан байдаг.
Энэ дайныг дэлхий нийт "2-р дайн" гэдэг нэрээр л ихэвчлэн мэддэг. Ихэнх хүний хувьд киноноос үздэг үлгэр домог шиг л, амьдралаас нь хол зүйл.
Харин хүн амынхаа 1/4-ийг дайнд алдсан Орос орны хувьд бол ѳѳр мэдрэмж, ѳѳр дурсамж. Оросын ард түмний хуьвд энэ бол зүгээр нэг "2 дугаар" дайн байгаагүй, харин "Аугаа их Эх орны дайн" гэж нэрлэгддэг дайн байсан. Хүүгээ эсвэл охиноо, эр нѳхрѳѳ, эцэг эх, найз нѳхрѳѳ алдсан орос хүний хувьд энэ дайн давтагдашгүй, дугаарлашгүй, эдгэшгүй гүн шарх үлдээсэн гашуун түүх байсан.
"Ухрах газар үгүй, ард чинь Москва байна" гээд цээжээрээ эх орноо хамгаалсан учир дайны хохирол ч маш их байж. Дайн эхлэхэд бэлтгэл дутуу байсан Орос цэргүүд водка шот татаад пулеметны ѳѳдѳѳс дундаа 1 буу бариад ар араасаа гүйгээд гардаг байсан гэдэг. Яг л Jude Law-ийн тоглосон мэргэн бууч Василий Зайцевийн тухай Enemy at the Gates кинон дээр гардаг шиг.
Тосгоны тариачин эрс ч энд тэнд хүрз сэрээгээ бариад автомат, танкаар зэвсэглэсэн Германуудын эсрэг партизаны тулаан ѳрнүүлж байв.
Ёроолгүй мэт их зовлонгийн эсрэг мятрашгүй тэмцсэний эцэст 1945 оны 5 сарын 9-нд буюу ялалтын ѳдѳр тохиоход Орос оронд баяраа тэмдэглэх водка олдохгүй, хамгийн ховор нандин бараа болсон гэдэг.
Харин ѳнѳѳдѳр үндэсний баяр болсон энэ ѳдрийг Оросын ард түмэн огт ѳѳрѳѳр тэмдэглэдэг. Водка уухгүй. Дайныг нүдээрээ үзсэн ахмадууд дээрээ очиж золгоно. Тосгон суурин бүрт байх дурсгалын хѳшѳѳнд цэцэг тавина.
Хѳшѳѳн дээр нэрийг нь мѳнхѳлж сийлсэн тэдгээр залуус байгаагүй бол Орос орон тѳдийгүй, улс орон харгалзахгүй fb-ээр найз болоод бие биедээ like дардаг ѳнѳѳгийн дэлхий ертѳнц, хэдэн тэрбум хүний хувь заяа одоогийнхоос огт ѳѳр байх байсан ч байж болох...

Tuesday, April 7, 2020

The Science of Well Being

Карантины үеэр "The Science of Well-Being" гэх Йелийн их сургуулийн 317 жилийн түүхэн дэх хамгийн алдартай энэ хичээлийг Coursera дээр авч байгаа (үнэгүй). Ѳдѳр тутамдаа хэрхэн сэтгэл хангалуун байх, аз жаргалын тухай энэхүү хичээл дээр заавал гэрийн даалгавар хийх шаардлагагүй, видео бичлэг нь товч, их амар санагдсан. Ер нь карантины үеэр нийгэм, хүмүүсийн сэтгэлзүйг тогтвортой байлгахад чиглэсэн арга хэмжээ олон улс оронд дутмаг байгаа нь асуудлуудыг ар араасаа дагуулж буй. Зайнаас ажиллаж байгаа хүмүүсийн бүтээмж муу стресс ихтэй, гэртээ түгжигдсэн хосуудын хувьд салалт ихэсч, элдэв тѳрлийн донтолт хүчирхийлэлтэй холбоотой гэмт хэргүүд ч нэмэгдэж байгааг олон улсын хэвлэл мэдээллээр цацаж байна. Ер нь сошиал медиа, интернетээр хаашаа л харна, ѳвчилсѳн нас барсан хүний статистик байнга хараад суух нь ч таатай зүйл биш. Пандемиктай холбоотой стресс дээрээ нэмээд "инфодемик"-ийн стресст нэмж автах нь мэдээж сайнгүй. Карантины үеэр Шекспир шиг нэг зохиол (King Lean) бичиж, Ньютон шиг нээлт (татах хүчний хууль) хийдэггүй юмаа гэхэд эгэл жирийн хүмүүс ядаж ѳѳр ѳѳрсдийнхѳѳ сэтгэл санааг тогтвортой байлгах нь чухал болов уу. Үүнд энэ хичээл туслах байх.

Tuesday, March 31, 2020

V, U, L эсвэл I уу? Эсвэл огт ѳѳр зүйл үү?


Дэлхийн эдийн засагт коронавирусын үзүүлж буй нөлөөтэй холбоотой дараах 4 зүйлийг хэлж болохоор байна:
1) Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд унаж байгаа ч энэ нь “нормал хямрал” биш, харин “механик зогсолт”
Сүүлийн 10 жил дэлхийн эдийн засгийн ѳсѳлтийн 1/3-ийг дангаараа бий болгосон Хятадын эдийн засаг 1978 оны шинэчлэлээс хойшхи хамгийн бага ѳсѳлттэй, дэлхийн гол эдийн засгууд болох Америкт 120 гаруй сар, Японд 80 гаруй сар үргэлжилж түүхэн рекорд тогтоосон тэлэлтийн мѳчлѳг дуусч, Европын гол эдийн засгууд агших нь тодорхой болоод буй. 2020 оны эхэнд хийгдэж байсан Дэлхийн эдийн засгийн чуулганы үеэрх ѳѳдрѳг тѳсѳѳллүүд замхарч, Хятад коронавирусын нѳлѳѳгѳѳр эдийн засгийн индикаторууд өнгөрсөн 2-р сард 30-40% унасан бол Америкийн эдийн засаг ирэх 2-р улиралд 20% агшина гэж Голдман Сакс төсөөллөө зарласан. Европт одоо карантин ид үргэлжилж эдийн засгийн үйл ажиллагаа эрчимтэй хумигдаж байна. Дэлхийн эдийн засгийн үзүүлэлтүүд 1929 оны Их хямрал, 2008-09 оны санхүүгийн хямралын үеэс ч хурдтай унаж буй бөгөөд, том дайнуудын үед ч эдийн засагт ийм хэмжээний "бүрэн зогсолт" тохиож байгаагүй. Юун V эсвэл U хэлбэртэй сэргэлт, харин I хэлбэртэй чѳлѳѳт уналт биш үү гэх эдийн засагчид ч байна (мэдээж Dr.Doom буюу N.Roubini). Дэлхийн эдийн засаг агшиж, хямрал руу орох эрсдэл байгааг харьцангуй консерватив гэдэг Валютын сангийн шинэ тэргүүн хүртэл мэдэгдээд байгаа. Гэхдээ статистик үзүүлэлтүүд ийнхүү муудаж байгаа нь эдийн засаг хямарснаас болж биш, харин вирусаас сэргийлэхийн тулд карантин тогтоож эдийн засгийг "хүчээр царцаасан" арга хэмжээний үр дүнд гэдгээрээ онцлог. Өөрөөр хэлбэл, карантины үед хүмүүс гэрийн хорионд орсноор олон улс оронд худалдан авалт багасч, үйлдвэр үйлчилгээний газрууд хаагдсанаар бизнес хумигдсаныг л эдгээр статистикууд харуулж байна. Ѳѳрѳѳр хэлбэл, асуудлын шалтгаан болсон вирус хяналтанд ороход эргээд сэргэх боломжтой тоонууд гэсэн үг.
2) Карантин эдийн засгийг хамгаалах гол арга боловч эдийн засагт зайлшгүй өвдөлт мэдрүүлнэ
Нормал эдийн засгийн хямралын үед зах зээлд мөнгө нийлүүлэхэд хүмүүс шинэ ТВ, машин, байр худалдаж авахаар компаниудын орлого нэмэгдээд эдийн засаг сэргэдэг. Харин вирусаас болж эрэлт нийлүүлэлт 2 талд карантины хязгаарлалттай, “эдийн засгийн бус шок”-той ийм үед хямралыг эмчилдэг энэ энгийн арга үр дүн багатай. Харин асуудлын гол шалтгаан болсон вирусыг тархаахгүй байх, хяналтанд оруулах нь л эдийн засгийг коронавирусаас хамгаалах сайн арга зам болно. Олон хүн халдварт ѳвчтэй үед эдийн засгийн талаар ярих аргагүй. Вирусыг зогсоох вакцингүй, дархлааг дэмжихээс өөр эмчилгээгүй энэ үед хамгийн сайн арга нь вирустай хүнийг эрүүл хүнээс тусгаарлах буюу карантин л болж таарч байна. Энэ нь бизнесийн хэвийн үйл ажиллагааг хязгаарлаж борлуулалт, цалин орлогыг бууруулж аж ахуйн нэгжүүд болон иргэдэд “санхүүгийн өвдөлт” мэдрүүлж буй. Гэхдээ “мөнгө үү, эсвэл эрүүл мэнд үү?” гэдэг нь толгой гашилгах сонголт биш бөгөөд, хэрэв вирус хүн амын дунд ѳргѳн тархвал эдийн засагт хавьгүй илүү зардалтай. Тухайлбал, 14-р зуунаас хойш 100 мянган хүнээс дээш хүний аминд хүрсэн 12 пандемикийг авч үзвэл ажиллах хүчний эрүүл мэнд, улмаар эдийн засагт үзүүлсэн хохирол нь 40 жил хүртэл хугацаанд үргэлжилсэн тохиолдол ч бий. Мѳн дэлхий даяар 50 сая хүнийг үхэлд хүргэсэн 1918-20 оны Испани ханиадны үеэр тусгаарлах арга хэмжээг эртнээс авч хэрэгжүүлсэн хотууд пандемикийн дараа эргээд эдийн засаг нь хурдтай сэргэсэн байдаг.
3) Макро эдийн засгийн бодлого вирусыг эмчлэхгүй ч “санхүүд мэдрэгдэх өвчнийг” зөөллөхөд анхаарч, харин вирусын дараа эдийн засгийг тэлэх орон зайтай үлдэх нь чухал
Дэлхий даяар хурдтай тархаж буй вирустай тэмцэх тулааны эхний фронт нь мэдээж эрүүл мэндийн салбар. Харин макро эдийн засгийн бодлогоор вирусыг дарах боломжгүй ч, эхний ээлжинд эрүүл мэндийн салбарыг дэмжих, мѳн эдийн засагт, хүмүүсийн санхүүд мэдрэгдэх өвчнийг зөөллөхөд дэмжлэг үзүүлэх боломжтой. Нэн тэргүүнд вирусыг оношлох, эмчлэхэд шаардлагатай хүн хүч, эм тариа, багаж хэрэгсэл, эмнэлэг орон байранд шаардлагатай санхүүжилт хангалттай байх нь вирустай тэмцэх тулаан амжилтанд хүрэх үндэс болно. Үүнтэй зэрэгцээд вирусын эдийн засагт үзүүлэх шокын нѳлѳѳнѳѳс стратегийн чухал салбарууд, нийгмийн хамгийн эмзэг бүлгийн санхүүг хамгаалах нь чухал. Иймэрхүү гэнэтийн шок нь бизнес эрхлэгчид аливаа эрсдэлд бэлтгэлтэй эсэхийг шалгах том шалгуур болно, гэтэл санхүүгийн нѳѳц хязгаарлагдмал үед улс орны бодлого тодорхойлогчид ирээдүйн эдийн засагт хамгийн чухал салбараа авч үлдэх зайлшгүй сонголтыг хийхэд хүргэнэ. Ѳѳрѳѳр хэлбэл, жирийн үед ѳвдѳлт мэдрүүлж нийгмийн эсэргүүцэлтэй тулгарах тул хийхэд хэцүү бүтцийн бодлогыг хэрэгжүүлэх цаг нь одоо гэсэн үг. Ѳѳрѳѳр хэлбэл улс орны ирээдүйд үнэ цэнэ багатай бизнесийг хувь заяанд нь даатгаахаас ѳѳр аргагүй, ирээдүйн хѳгжлийн тулгуур болох бизнесүүдийг бол авч үлдэх шаардлагатай гэсэн үг. Харин саарсан эдийн засгийн үйл ажиллагааг тэлэх оролдлого бол вирусыг хяналтанд оруулсны дараах асуудал юм. Учир нь эдийн засагт “механик зогсолт” үүсгэсэн карантины үед ердийн үеийн эдийн засгийн зүй тогтол, түүнд нөлөөлөх төсөв мөнгөний бодлогын механизм бүрэн ажиллахгүй. Хэрэв эдийн засгийг тэлэх зорилгоор хэрэглээг нэмэгдүүлье гэвэл гэртээ сууж байгаа худалдан авагчийг “хаалттай дэлгүүр хэс” гэхтэй ялгаагүй. Харин бизнесийг тэлэх нь гэртээ тусгаарлагдсан ажилтныг “гарч ажил хий” гэдэгтэй ижил болно. Аль ч тохиолдолд эдийн засгийн статистик тоог өсгөх зорилгоор карантины үр дүнг бууруулж, вирусын эрсдэлийг нэмж ѳвчлѳлийн статистикийг нэмнэ гэсэн үг. Мөнгө санхүүгийн нөөц ямар ч улсад хязгаартай тул үр ашигтай, оновчтой зарцуулах нь чухал бөгөөд карантины үеийн санхүүгийн өвдөлтийг зөөллөөд, харин вирус хяналтанд орсны дараа “газаа гишгэж” эдийн засгийг хурдлуулахад шаардлагатай нөөцөө хадгалах нь чухал.
4) L хэлбэртэй уналтын эрсдэл бий юу?
Америкийг авч үзвэл 1918 оны Испани ханиад (АНУ-д 675 мянган нас баралт), 1958 оны Хонг-Конг ханиад (АНУ-д 116 мянган нас баралт), 1968 оны Азийн ханиад (АНУ-д 100 мянган нас баралт) гэх мэт сүүлийн 100 жилд тохиолдсон томоохон халдварт өвчнүүдийн үед эдийн засаг нь V хэлбэртэй сэргэлт буюу дотоодын нийт бүтээгдэхүүн (GDP) огцом агшаад, эргээд хурдтай сэргэсэн байдаг. Коронавирусын үед ч шийдвэртэй арга хэмжээг авч чадвал 2 сарын дотор вирусыг хяналтандаа оруулж, эдийн засаг эргээд сэргэж болохыг Хятадын жишээ харуулж байна -- үйлдвэрлэлийн салбар нь 3-р сард 90% орчим хэвийн үйл ажиллагаандаа орсон. Гэхдээ дэлхий даяар өвчлөл хурдтай тархсан өнөөгийн нөхцөлд дэлхийн эдийн засгийн суурь эмзэг байдалд вирусын шок нөлөөлбөл дараагийн том хямралын эрсдэл бий. Дэлхийн эдийн засгийн хямралын тухай яриа ѳѳрѳѳ шинэ сэдэв биш бөгөөд “худалдааны маргаан дараагийн хямралыг өдөөхвий", эсвэл "өгөөжийн муруйн хөмрөлт" хямралын дохио биш үү гэсэн болгоомжлол сүүлийн 2 жилд эдийн засагчдын дунд яригдсаар ирсэн. Хөгжсөн орнуудын хувьд хувийн секторын өр, хѳрѳнгийн захын уналт гол эрсдэл гэж нэрлэгдэж байсан бол хөгжиж буй орнуудын хувьд гадаад өр, хөрөнгийн урсгалын гадагшлах урсгал эмзэг байдал гэж нэрлэгдэж байв. Маш тодорхой эрсдэлүүд 2018 оноос хойш яригдсан учраас дэлхийн улс орнууд, ялангуяа гол эдийн засгууд энэ удаагийн шокын нөлөөг зөөлрүүлэх бодлогыг урьд өмнө байгаагүй хурдаар, том дүнтэй хэмжээгээр авч хэрэгжүүлж байгаа нь онцлог болж байна. Дэлхийн хамгийн том эдийн засаг, санхүүгийн зах зээлийн тѳв болох Америк гэхэд 2008-09 оны хямралаас том сургамж авч, ѳмнѳ нь 80 долоо хоног зарцуулж $787 тэрбумын тѳсѳв баталж байсан бол энэ удаа 3 долоо хоногт $2.2 триллионы тѳсѳв батлаад буй. Тэгш бус байдал дэлхий даяар асуудал болсон энэ үед эдийн засгийн аливаа хямрал нь нийгмийн эмзэг бүлэгт маш хүндээр тусч, нийгмийн тогтвортой байдалд ч эрсдэл учруулж болзошгүй учраас онцгой энэ цаг үед бодлого боловсруулагчид “whatever it takes” буюу “зайлшгүй бүх зүйлийг хийнэ” гэдэг менталитеттай байгаа нь сайн хэрэг юм.

Эцэст нь, вирусын цикл эрт орой нэгэн цагт дуусахад дэлхийн эдийн засаг хэрхэн өөрчлөгдөх вэ гэдэг сонирхолтой асуулт болж байна. Ямартаа ч хүмүүсийн ажиллах, амьдрах сэтгэхүйд том өөрчлөлт орно байх. Тэр нь байгаль орчинд, нийгмийн тогтвортой байдалд ээлтэй өөрчлөлт байж чадах уу гэдэг том асуулт юм. Учир нь ѳдийг хүртэл явж ирсэн дэлхийн эдийн засгийн хѳгжлийн зам нэг бол баян хоосны ялгааг гүнзгийрүүлсээр эцэстээ том хувьсгал дайнд хүргэх, эсвэл эх дэлхийгээ сүйтгэж хэн ч амьдрах аргагүй байдалд хүргэх эрсдэлтэй гэдгийг эрдэмтэд анхааруулсаар ирсэн.

Sunday, March 29, 2020

12 Angry Men

"12 Angry Men"-ий талаар оюутан байхдаа сэтгэл судлалын нэг хичээл дээр сонсоод ѳнгѳрч байсан ч, киног нь сая л үзлээ. 1950-aaд оны хар цагаан кино, үйл явдал нь ганцхан ѳрѳѳнд 90 минутын турш үргэлжлэх хурлын тухай маш энгийн 1 сет. Сонирхолтой зүйл байхгүй гэж бодож байв. Гэтэл Henry Fonda-ийн Оскар авсан жүжиглэлт, бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг кинонуудын нэг. Буруу гэж бодсон зүйлийнхээ эсрэг олныг сѳрж зогсох зориг, хүч хэрэглэхгүйгээр бусдыг сэнхрүүлснээр ганц хүн ямар том ѳѳрчлѳлт авчирч болох тухай. Гайхалтай кино байна. IMDB рейтинг 8.9/10.

Saturday, March 28, 2020

Panic: The Untold Story of the 2008 Financial Crisis | Full VICE Special...





Bernanke, Paulson, Geithner, Bush, Obama & Wall Street-ийн CEO нар гээд GFC-ийн үеийн гол шийдвэр гаргагчид, тоглогчид тухайн үед нѳхцѳл байдал ямар байсан, шийдвэрүүдээ хэрхэн гаргаж байсан, улстѳрч/зах зээл/олон нийттэй хэрхэн харилцаж байснаа ярьцгааж байна. 2009 онд оюутан байхдаа, дэлхийн санхүүгийн хямралын ид үеэр ажил хайгаад Wall Street-ийн фирмүүдийн хаалгыг тогшоод явж байхдаа эдгээр хүмүүс юу ярихыг анхааралтай сонсдог байв. Одоо бодлого боловсруулалт дээр ажиллаж байгаа үед үзэхэд их сонирхолтой баримтат кино байна.

Tuesday, March 24, 2020

Вирус ч бас сайн талтай -- Ухамсрын шанаа No1

Вирусаас болж Америк, Хятад, Европ, Япон Солонгос... гээд гол эдийн засгууд уналтад орох нь ээ гэдэг нь дэлхийн тѳгсгѳл биш. Эдийн засаг ѳѳрѳѳ циклтэй, вирустай вирусгүй ѳсдѳг, унадаг л зүйл. Харин вирусын ачаар хэрэггүй зүйлийг заавал үйлдвэрлэх, хэрэглэх нь зѳв үү гэдгийг карантины энэ үед олон хүн мэдэрч, дэлхий нийтээрээ ойлгож эхэлж байна. Жил бүр ѳсѳн нэмэгдэж байх ёстой хэрэглээ, үйлдвэрлэлд суурилсан эдийн засгийн ѳсѳлтийн тѳлѳѳх ѳнѳѳгийн загвар байгаль орчноо сүйтгээд, эцэстээ дэлхийн тѳгсгѳлийг авчирна гэдгийг хүн тѳрѳлхтѳн нэг л "ойлгохгүй" явсаар ирсэн. Байгаль орчны сэдвээр судалгаа хийсэн эрдэмтдэд Нобелийн шагнал ѳгѳѳд ч, энэ сэдвээрх кинонууд Оскарын шагнал хүртээд ч, Дэлхийн эдийн засгийн чуулган дээр удаа дараалж энэ сэдэв яригдаад ч корпорейт ертѳнц, бодлого тодорхойлогчдод тѳдийлѳн хүрээгүй, бодитой ѳѳрчлѳлт хийгдээгүй нь үнэн. Харин онцгой энэ үед дэлхий даяар хэрэглэгчид/сонгогчдод үйлдвэрлээд л, хэрэглээд л, хаяад байх ѳнѳѳгийн тогтолцооноос ѳѳрѳѳр амьдарч болох юм байна гэдэг нь ойлгогдоход цаашид бизнес болон бодлогын түвшинд чухал ѳѳрчлѳлт ирнэ гэсэн үг байх?

Sunday, March 15, 2020

How to know your life purpose in 5 minutes | Adam Leipzig | TEDxMalibu





Дэлхийд хамгийн хүчирхэг улс Америкийн лидерүүдийг бэлддэгээрээ алдартай Йелийн их сургуулийг тѳгсѳгчдийн 80% нь тѳгсѳѳд 25 жилийн дараа аз жаргалгүй амьдардаг гэх. Яагаад? Ѳдрийн сэрүүн цагийнхаа дор хаяж талыг зарцуулдаг ажил карьераа оновчтой сонгоогүйгээс их зүйл шалтгаалж (Амьдралын зорилгоо тодорхойлоход туслах дээрх 5 асуултын хариуг мэдэж байвал энэхүү алдааг хийхгүй байх боломжтой гэнэ).

Ер нь бүхнийг чаддаг, ѳѳрийгѳѳ тал бүрээр хѳгжүүлсэн байдаг нь талант/авъяастай хүмүүсийн нэг сул тал болдог. Зориод хичээвэл юуг ч хийж чадна гэсэн амбиц, мѳн түүнийгээ биелүүлэх чадвартай байх нь мэдээж нэг талаас том давуу тал. Сургуульд чадахгүй орхих хичээл цѳѳн, карьер сонголт дээр ч ямар ч ажлыг чадах тул ѳргѳн сонголттой. Суурь чадвар ѳндѳртэй ийм хүмүүст ихэнх зүйл амархан, юм болгон сонирхолтой. Үнэхээр дургүй эсвэл үнэхээр дуртай зүйл бас ховор байх нь түгээмэл. Тэд гэрийн даалгаврыг сайн хийдэг улаан онцын эзэд, даалгасан ажлыг сайн гүйцэтгэдэг ажлын машинууд. Топ сургуулийг тѳгсѳнѳ, престиж карьер хѳѳнѳ. Алдаа уналт нь хүртэл ихэнх дундаж хүний амжилтаас ѳндѳр. Гэхдээ эцэст нь амьдралд "мэхлүүлснээ" ойлгох нь цѳѳнгүй.

Амьдрал ѳѳрѳѳ нэг зѳв хариутай стандарт тест биш. Иймд үргэлж зѳв хариултыг дугуйлж, алдаа бүхнийг тойрсон ухаантай хүмүүс "ѳндѳр эрсдэл - ѳндѳр амжилт" замыг ч тойрох нь цѳѳнгүй. Топ компаний CEO нарын явсан замналаас харахад тэд бүгд улаан онцын эзэд байгаагүй, 1 зѳв хариу дугуйлдаг стандарт системд одууд байгаагүй. Түүнчлэн, авъяастай хүмүүс чадахгүй зүйлээ эртхэн орхиод, үнэхээр дуртай сонирхолтой зүйлдээ л тѳвлѳрснѳѳр ядаж сэтгэл хангалуун амьдрах тэр боломжийг тойрсон байх нь цѳѳнгүй. Гэтэл нийгмийн хүлээлтийг давуулан биелүүлж, ширүүн уралдаан ѳрсѳлдѳѳнд үргэлж ялах нь аз жаргалтай амьдралыг авчрах албагүй байж. Уул нь дуртай, утга учиртай зүйлийг хийх нь мэдээж сэтгэл ханамжаас гадна, илүү ѳндѳр амжилт үзүүлэх боломжийг ч нээх түлхүүр гэгддэг.


Thursday, March 12, 2020

Паник, мэдээлэл ба эрсдэл

2011-03-11 буюу ѳнѳѳдрѳѳс яг 9 жилийн ѳмнѳ Токиод. Орчин үеийн дэлхийн түүхэн дэх хамгийн хүчтэй газар хѳдлѳлт, залгаад цүнами, тэгээд атомын цахилгаан станцын осол. Эхний хэдэн цаг яг юу болоод байгаа, цаашид юу болох нь мэдэгдэхгүй -- "тодорхой бус байдал" гэдэг зүйлийг жинхэнэ утгаар нь ойлгуулсан. Харин энэ үед япон хүмүүсийг үнэхээр хүндлэх сэтгэл тѳрж байв. Үнэхээр түүхэндээ олон зовлон үзсэн ард түмэн гэдэг ѳѳр байдаг юм билээ. 30 сая хүн нэг дор цугларсан Токио метрополитанд айдас сандрал, эмх замбараагүй байдал үүсвэл бий болох хор уршиг нь ямар ч газар хѳдлѳлт, цѳмийн дэлбэрэлтээс хэд дахин илүү. 1945 онд Хирошима, Нагасаки 2 хотод дэлбэрсэн атомын бѳмбѳг нийлээд 200 мянга орчим хүний аминд хүрсэн байдаг. 200 мянга гэдэг аймшигтай их тоо боловч, 30 саятай харьцуулахад хоёр тэгээр ялгаатай тоо...
Аюулаас зугтаах нь мэдээж байгалийн зѳн совин, амьд үлдэх инстинкт, айдас сандрал чухам ийм л тодорхой бус үед хүнд хамгийн ихээр тѳрдѳг. Энэ мэдрэмж хүн бүрт бий ч, Японд амьдардаг гадаад хүмүүст хамгийн хүчтэй илэрч байв. Улс орнууд сандралдан онгоц илгээж иргэдээ татаж авч байлаа. Харин япончууд дотроо ямар байсан нь мэдэгдэхгүй, угаасаа ч мэдэгддэгүй улс, ямартаа ч гаднаа бол тайван. Дэлгүүрүүд гамшгийн үед цэвэр ус, салфетка гэх мэт хэрэгцээт барааг бүгдэд хүрэлцээтэй байлгах үүдээс нэг хүнд зарах хэмжээнд хязгаар тогтоож, худалдан авагчид ч хэт бѳѳгнѳрѳл, эмх замбараагүй байдал үүсгээгүй. Ийм үед холбоо харилцаа чухал учраас гар утас цэнэглэх автомат тѳхѳѳрѳмжүүдэд утсаа залгах цаг хязгаартай болж, хүмүүс ч юу ч болоогүй мэт дараалалд ээлжээ хүлээн зогсоцгооно. Газар хѳдлѳлтийн дараа үе үе хүчтэй чичирхийллүүд үргэлжилж, метро, галт тэрэг зогсч такси олдохоо болиход хүн бүр байсан газартаа хэнд ч тѳвѳг удахгүй ѳѳрийгѳѳ аргалцгааж байв. Эрүүл ухаанаар бодохоор ѳѳр яах ч билээ. Бага ангийн хүүхдүүд хүртэл аюулгүй газар олоод томоотой сууцгааж байв. Харин гадаадууд тийм байгаагүй...Тэр дундаа 3000 километрийн зайтай орших Монголд.
"Монголын ард түмэн, тайван бай. Япончуудаас" гэдэг хошигнол хүртэл тухайн үед гарч байсан. Монголд яасан бэ гэхээр, бүх хэвлэлээр Японы арал тэр чигээрээ живээд дээр нь байгаа бүх хүн цацраг идэвхтэй туяанд хордож байна гэдэг ойлголт тѳрүүлэх мэдээллийг 24 цаг түгээж байв. Гэрийнхэн, хамаатан садан, найз нѳхдүүд бѳѳн шок. Тухайн үед аав маань Токиод ажилладаг байсан, ажлаа хийгээд үлдсэн. Харин би эхний онгоцоор Монгол руу нисч байв... Энэ үйл явдлаас нэг зүйлийг сайн ойлгож авсан. Ер нь аливаа эрсдэлийн үед үнэн зѳв мэдээлэл маш чухал. Гэхдээ олон нийтийг паниктуулж, айдаст автуулж, ухаалаг бус үйлдэлд хүргэж шаардлагагүй эрсдэлийг нэмэх нь хэнд ч тусыг эс хүргэнэ гэдгийг япончууд маш сайн мэддэг санагдсан. "Хүний үнэргүй" гэдгээрээ алдартай Японы медиа ч цагаа тулахаар яг нийгэмд хэрэгтэй үүргээ гүйцэтгэдэг л юм байна лээ.

Коронавирус олон улсад эрсдэл болсон энэ цаг үед вирусын бодит эрсдэлээс сэргийлэх, харин паник нэмж үүсгэж шаардлагагүй эрсдэлийг бий болгохгүй байх нь маш чухал. Энэ нь хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудад ч хамаатай, сошиал медиа хѳгжсѳн энэ үед энгийн хүн бүрт хамаатай. Ямар ч аюул гамшгаас илүү паник илүү эрсдэлийг дагуулдаг. Медиа/сошиал медиа цаг минут тутам бидэнд үхсэн хүний тооны талаарх муу мэдээ, эсвэл "сѳрѳг" шинжилгээний хариутай хүний тооны талаарх сайн мэдээг шуурхай харуулж байна. Алийг нь ч бүү тоо. Гол анхаарах асуудал бол бид ѳѳр ѳѳрсдийнхѳѳ эрсдэлийг багасгах, байж болох хамгийн бага түвшинд байлгах явдал. Үүний тулд гараа сайн угаа, олон хүнтэй газраас зайлсхий. Мэргэжлийн зѳвлѳгѳѳг анхааралтай сонс, дагаж мѳрд. Харин сайн/муу статистик энэ үед тийм ч чухал биш.