Tuesday, July 26, 2016

50 наснаас цаашхи амьдралдаа аз жаргалтай байхын тулд 30 насандаа юу хийх вэ?

Хийсэн судалгаануудтай маань холбоотойгоор нэг хүн “Би 30 настайдаа  юу хийвэл 50 наснаас цаашхи амьдрал маань сайхан байх вэ?” гэж саяхан надаас асуусан юм. 1500 гаруй өндөр настай Америкчуудаас амьдралын ухааныг нь мэдэх зорилгоор яг ингэж асууж судалгаа хийсэн болохоор энэ миний дуртай асуулт байв. Ахмадууд ч энэ сэдвээр зөвлөгөө өгөхөөс татгалзаагүй юм.
Аз жаргалтай амьдраад 90-ээд насандаа сэтгэл хангалуун байгаа хүмүүс, эсвэл амьдрал нь санаснаар нь болоогүй учир юун дээр алдаж болохгүйг анхааруулахыг хүссэн хүмүүс 20-40 насныханд зороиулж дараах нийтлэг 3 зөвлөгөөг өгч байв. Заримдаа бариан дээрээс юмс хэрхэн харагддагийг мэдэж авах нь гараан дээр байгаа хүнд тун хэрэгтэй зүйл байдаг:
1. Дотроо сэтгэл ханамжтай байх карьер сонго
Бараг бүх ахмад настнууд өгсөн нэг зөвлөгөө гэвэл энэ: Дуртай ажлаа хайж ол. Арай бага мөнгө олдог ч, дуртай зүйлээ хийх нь дургүй ажилдаа зүтгээд амралтын өдрүүдээр л амьдралыг мэдэрч насыг барахаас хамаагүй дээр гэж тэд хэлсэн юм.
Жишээ нь, Вилли Брэдфилд 83 настай. Ахлах сургуулийн дасгалжуулагч байсан бөгөөд эрүүл бөгөөд эрч хүчтэй нэгэн. Тэрээр юу гэж хэлсэн бэ гэхээр:   
Би ажилдаа үнэхээр дуртай байсан. Тиймдээ ч өөрөө авъяастай, чамайг аз жаргалтай байлгадаг тийм зүйлээ л хий гэх нь миний залуу хүмүүст хэлж чадах хамгийн гол зөвлөгөө. Аливаа ажилд зөвхөн мөнгө олох нь хамгийн гол зорилго байх ёсгүй. Би ажилдаа хайртай байсан учраас л хийдэг байсан. Өөрөө үнэхээр дуртай, өдөр бүр ажилдаа явахыг хүсдэг тийм мэргэжлээр ажиллах нь хамгийн чухал.
2. За гэж хэл
Өөрийн ажлыг байж болох хамгийн явцуу байдлаар ойлгодог, “жижиг сэтгэ” гэдэг үгийг уриа болгосон нэгэнтэй хүн бүр л таарсан байх. Өөрсдийн нүхэнд нуугдаж, офисийн ханаараа хамгаалуулсан тийм хүмүүс өөрийгөө эвдэх дургуй байдаг. Ийм арга барил бол том алдаа юм. Ажил дээрээ чи сорилт гарч ирэх болгонд шүүрч авч, аль болох за гэж хэлэх хэрэгтэй. Боломж хаалгыг нь тогшиход үүдээ нээгээгүй явдал бол ажлын талаар харамсдаг зүйлс дунд хамгийн их дурдагдсан нь байв.
79 настай Жое Шлутер дараах сургамжийг надад ярьж өгсөн юм. Их хямралын үеийн олон хүүхдүүдийн нэгэн адилаар тэр ядуу амьдралаас гараагаа эхэлсэн байв. Аав нь хивсний үйлдвэрт ажилладаг бөгөөд ахлах сургууль ч төгсөөгүй нэгэн байж. Гэхдээ Жое өөрөө сайн хичээсний үр дүнд амжилттай инженер,энтрепренер болсон юм. Тэрээр:
Үгүй гэх үнэхээр хөдлөшгүй шалтгаан л байхгүй бол За гэж хэлэх нь эргээд ач тусaa авчирдаг гэдэг нь миний амьдралаас сурсан хичээл юм. Би ажил дээрээ “Үгүй” гэдэггүй байв. Би зөвшөөрдөг байлаа. Энэ нь үргэлж сайхан байгаагүй ч, заримдаа сонирхолтой зүйлд хөтөлдөг. Хэрэв чи “Үгүй. Би үүнийг чадахгүй” эсвэл “Би үүнийг хийхийг хүсэхгүй гэдэг хүмүүсийн нэг бол амьдрал чамд санал болгох олон сайхан зүйлийг алдаж байгаа хэрэг. Амьдрал бол адал явдал, өгөөжийг нь үзэхийн тулд эхлээд За гэж хэлэх хэрэгтэй.
Хөгшин насандаа амьдралдаа хамгийн сэтгэл хангалуун хүмүүс залуудаа хийсэн ямар нэг шийдвэрийг онцгойлж дурддаг. Хэдийгээр урд байгаа замаараа явах нь эрсдэл багатай, илүү эвтэйхэн байсан тул Үгүй гэмээр байсан ч, боломж гарч ирэхэд нь тэд За гэж хэлсэн нь ач тусаа өгсөн байдаг.
3. Emotional Intelligence бусад бүх чадварыг давна
Хэрэв чи хөгширсон хойноо өөрийн амьдарсан амьдралдаа сэтгэл хангалуун байхыг хүсвэл одооноос харилцааны чадвараа билүүдэх хэрэгтэй. Судалгаа авахдаа ярилцсан хөгшчүүл хэдэн зуун төрлийн өөр мэргэжил, ажилтай хүмүүс байв. Ямар хүн амжилтанд хүрч, ямар нь унадгийг тэд маш олон удаа харцгаасан.
Маш ялгаатай ийм үр дүн тэгвэл яагаад гардаг вэ? Ямар ч ухаантай, авъяастай хүн бусадтай харилцах чадвартай байж л амжилтанд хүрдэг гэж тэд хэлсэн юм.
Дэлхийн 2-р дайнд явж байхдаа харилцааны чадвар, бусдыг ойлгож хүндлэх чадвар хэр чухал вэ гэдгийг олон хүн ойлгосон байв. Жишээ нь, 93 настай Лэри Тайс надад ингэж хэлсэн юм:
Би дайнд явахад Вермонт гэдэг хөдөөний суурингаас ирсэн залуу хүү байв. Гэр бүл маань сууриндаа нэртэй, хүндлэгддэг байлаа. Гэтэл би усан цэрэгт ортол жирийн нэг банди болов. Тэнд л би бусадтай ойлголцож, учраа олж сурсан. Энэ бол хожим амьдралд маань хамгийн их хэрэг болсон хичээл байв. Усан онгоцон дээр байхад чи хүнтэй эв зүйгээ олдог байх ёстой—өөр сонголт байхгүй.
Ер нь хүмүүс намайг мэхлээгүй л бол би тэдэнд сайхан ханддаг. Ажил дээр ч бас ийм л байх хэрэгтэй. Нээлттэй байгаад цуг ажилладаг хүмүүстэйгээ ойлголц.
Ерөнхийдөө, ажлынхаа хүрээнээс халиад, бусадтай сайн харилцаа тогтооход ижил хүч зарцуул гэдэг нь ахмад настнуудын өгсөн нийтлэг зөвлөгөө байв. Харин энэ зарчмыг баримтлаагүй хүмүүс нь харамсч явдгаа хэлсэн юм. 
Эдгээр энгийн зүйлс бол 50 болон түүнээс цаашхи насны амьдралыг чинь илүү сэтгэл ханамжтай болгоход туслах болно. Амьдралд уулзсан ахмад настнуудаас энэ асуултыг асуувал тэд ч бас чамд гайхалтай хариултыг хэлж өгнө байхаа.


Saturday, November 7, 2015

Сингапурт хийсэн тэмдэглэл: Оршин тогтнохын тулд онц байхаас ѳѳр аргагүй




Хиймэл арал дээрх зүлгэн дээр нь суугаад Сингапурыг ажиглaж байхад яг л харь гаригийн хотод ирсэн мэт сэтгэгдэл төрнө. Өөр ертөнцийн гэмээр эргэн тойрны этгээд дизайнтай архитектур нь нүдэнд нэг л содон. Харин өвөл зун, өдөр шөнө ч нэг хэвээрээ байх чийглэг бүлээн агаар нь бараг л саун шиг. Явсан ч суусан ч хѳлс урсгах 90% чийгшилтэй 33 хэмийн ийм халуунд толгой ажиллахгүй удааширч хамаг залхуу хүрнэ. Зүгээр л далайн эрэг дээр нь мөстэй сайдр шимээд дээшээ хараад хэвтэж байхыг бие организм маань шаардах мэт санагдана. Ажил хийх нь битгий хэл хоол идэх хүсэл ч төрөхгүй учир тропикийн бүсийн ийм цаг агаартай халуун орнууд ихэнхдээ ядуу буурай байдагт гайхах зүйл гарсангүй. Харин энэ зүй тогтлыг ганцаар эвдэн зѳгнѳлт кинон дээр гарсан ч болохоор ирээдүйн гэмээр энэ хотыг ямар тусгай хүмүүс нь босгочихов гэдэг гайхшрал ѳѳрийн эрхгүй тѳрнө…

Сингапур одоогоос яг 50 жилийн өмнө тусгаар тогтносон улс болоход анхны ерөнхий сайд Ли Кван Ю телевизийн өмнө уйлж байлаа. Гэхдээ энэ нь баярын нулимс биш байв. Хэдийгээр II дайны дараа Английн колончлогчид буцаж, Японы түрэмгийлэгчид явсан ч хүнсний дутагдал, орон байрны асуудал, үймээн самуун гэх мэт үй олон асуудал дунд хоцорсон сингапурчуудын ирээдүй тун бүрхэг байв. Тэр үед Сингапур хэн нэгний эх орон гэхээсээ тал талаас олон янзын хүн цугласан зочид буудал шиг л газар байж. Манай нэг сумаас бага хэмжээтэй энэ жижигхэн аралд байгалийн баялаг битгий хэл ундны ус ч байсангүй. Иймд цаашдын оршин тогтнолынх нь сүүлийн найдвар болсон Малайзтай нэгдэх төлөвлөгөө бүтэлгүйтэн “хүчээр” тусгаар улс болоход Ли Кван Ю ярилцлагаа түр зогсоогоод гашуун нулимсаа арчиж байв.
(Сонирхуулахад: Malaya + Singapore =Malaysia. Хэдийгээр Сингапур Малайзаас хөөгдөж гарсан ч si 2 үсэг нь нэрэнд нь хадгалагдаж үлджээ).

Харин тэр цагаас хойш хятад, малай, энэтхэг, араб тэргүүтэй үндэстнүүд нийлэн дэлхийд тэргүүлэх инновацийн эдийн засагтай энэ улсыг бүтээн босгоод, өнөөдөр америк япончуудаас ч хангалуун амьдарцгааж байна. Тэд нэг хүнд ногдох ДНБ-ээ 110 дахин өсгөж $500-аас $55,000 болгохдоо нийгэм болон хүрээлэн буй орчны асуудлаа ч орхигдуулаагүй учир орчин үеийн хамгийн шилдэг хөгжлийн жишээ болжээ. Сингапурчуудын амьдралын түвшин хэр өндөрт хүрээ вэ гэдэг нь F1-ийн уралдааны зам болгож ч ашигладаг угаачихсан юм шиг цэвэрхэн гудамжаар нь давхилдах шинэ загварын Ауди, Бенцүүдийг харахад л ямар ч статистик тооноос илүү ойлгогдоно. Иргэдийнх нь 90% хувьдаа орон сууцтай болсон нь хөгжсөн орнууд дунд ч хамгийн өндөр үзүүлэлт бөгөөд маш сайн эрүүл мэнд, нийгмийн халамжийн тогтолцоотой сингапурчууд дундаж наслалтаараа (эрэгтэй 81, эмэгтэй 85) дэлхийд дээгүүрт орно. Хотод байгааг мартуулмаар паркуудтай, борооны усыг цуглуулж нойлоо урсгаж, нарны гэрлийг хуримтлуулж шөнө нь гэрэлтүүлгээ хийдэг дэлхийд байхгүй цэвэрхэн ногоон энэ газарт бохирдол зөвхөн гаднаас л хийсч ирнэ (Намайг байх үед Индонезээс ирсэн түймрийн утаа гол асуудал болж байсан).

Сингапур олон улсын бизнесийн нэг гол зангилаа төв болсны ачаар иргэд нь ийнхүү ажиллах, амьдрах, амрах нөхцөл нь дээд зэргээр бүрдсэн хѳгжилд хүрэх зам нь нээгджээ. Дэлхийд #4 санхүүгийн төв болсон энэ хотод 120 гаруй банк байдгаас ердөө 5 нь л ѳѳрийнх нь дотоодын банк. Хотын төвийн тэнгэр баганадсан шилэн барилгуудад нь 7000 мультинационал компани цугласнаас 60% нь Азийн бүсийн төв офисоо байрлуулж. Сүүлийн 3 жил дарааллан ранкаараа олон улсад #1 гэгдэж буй Чанги нисэх буудалд гадна дотны 100 гаруй агаарын тээвэрлэгч үйл ажиллагаа явуулж, дэлхийн 300 хотын хооронд 50 сая гаруй зорчигчийг зөөнө. Зах нь харагдахгүй далайг хөлөг онгоцоор дүүргэсэн (ажил амралтын аль ч өдөр 1000 гаруй онгоц зогсож байдаг) боомт нь дэлхийн 120 гаруй оронтой холбогдож, ачааллаараа зөвхөн Шанхайн дараа л орно. Үнэтэй пиво (пинт нь $10 орчим), ѳндѳр торгуультай ( $350-aaс л эхэлнэ) бѳгѳѳд бохь зардагггүй, ТВ-ээр Sex and the City хориотой энэ хотыг үзэхээр жилд 15 гаруй сая жуулчин ирж гудамж талбай, зочид буудал, хоолны газруудад нь очер үүсгэнэ. Хэдийгээр Ром шиг түүхтэй, Нью-Йорк шиг алдартай, Токио шиг үйлчилгээтэй биш ч жилд татдаг жуулчдын тоогороо тэднийг гүйцэж дэлхийд #4-т орсон нь Сингапур хэр гайхалтай вэ гэдгийн бас нэг баталгаа болно.

Хэдийгээр дэлхийн газрын зураг дээрээс хялбархан олчихооргүй ганцхан цэг тѳдий ч Сингапур яагаад дэлхийн санхүү, бизнес, тээвэр, аялал жуулчлалын төв болсон бэ гэдэг сонин. Дэлхийн далайн тээврийн 40% нь дайрч өнгөрдөг газарзүйн оновчтой байрлал нь тусалсан гэдэг тайлбар хамгийн түгээмэл байдаг. Англичуудын ѳвлүүлж үлдээсэн хуулийн сайн тогтолцоо, татварын таатай орчин бизнест чухал эерэг нѳлѳѳтэй байсан гэж үзэх нь ч бий. Эсвэл анхнаасаа ойр орчмын арал, улсуудаас худалдаа арилжаа эрхэлдэг арай овсгоотой сэргэлэн, хөдөлмөрч хүмүүс энд цугласан нь амжилтын түлхүүр болсон гэх. Ил тод засаглал, хэдэн арван жилийн турш тууштай явуулсан тогтвортой бодлого нь бусдын хүрч чадаагүй оргилд хүргэсэн гэх тайлбар ч олон.

Тэгвэл сингапурчууд яг ижилхэн байрлал, тѳстэй түүхтэй хөршүүдээсээ 10-30 дахин хангалуун амьдралд хүрсэн нь яг юуны ач вэ? Мѳн сайн засаглал зөв бодлогоор явж ирсэн бусад хөгжсөн орнуудын ч атаархлыг төрүүлэхээр амьдралын түвшинтэй болсныг хэрхэн тайлбарлах вэ? Үнэмшилтэй сонсогдох эдгээр тайлбаруудын аль нь ч энэ 2 асуултанд бүрэн хариулт болж чадахгүй. Харин хэл соёл, угсаа гарал, шашин шүтлэгээрээ ялгаатай олон янзын хүн цугласан ч Сингапурт хаанаас ирсэн хэн бэ гэхээсээ "юу чаддаг"-ийг нь хамгийн ихээр үнэлдэг нь бусдын чадаагүй өндөр амжилтад хүрсэн гол нууц нь юм.

Сайдуудын боловсрол, өөр аль ч улсад байхгүй өндөр цалингаас нь харахад л Сингапурт чадвар хэрхэн үнэлэгддэг нь мэдрэгдэнэ. Манай гаригийн өнцөг булан бүрээс цугласан шилдгүүд дундаас шалгарч гарч ирэхгүй л бол салбартаа дэлхийд тэргүүлэх гадна дотны компаниудын офист нь багтаж шингэх орон зай мэдээж олдохгүй. Хөгжсөн орнууд дундаа хамгийн ѳндѳрт тооцогддог орлогын тэгш бус байдал нь хүртэл нэг талаар эдийн засгаа чирч явах чадвартай хүмүүс нь өсөлтийн үр шимийг хамгийн ихээр хүртдэгтэй нь холбоотой. Хѳдѳлмѳрийн хѳлсний доод хэмжээ гэж байдаггүй энэ оронд чадваргүй бол ажил хийгээд ч цалин авахгүй байж болно гэсэн үг. Гэхдээ авилгагүй төр, бизнес эрхлэх боломжоор дэлхийд тэргүүлдэг энэ улсад чадвартай хүмүүс нь шударгаар баяжих нь ч нээлттэй тул 6 гэр бүлийн 1 нь бэлэн мөнгөөр долларын саятан болжээ (хэрэв үл хөдлөх хөрөнгө, үнэт цаасыг оруулвал үүнээс ч их). Тийм ч болохоор Феррари Ламборгини г.м үнэтэй машины нягтралаар Сингапур дэлхийд тэргүүлдэг нь ч чадвар яаж үнэлэгдэж, хэмжигддэгийнх нь бас нэг илэрхийлэл болов уу.

Угаасаа газраа ухаад баялаг гарахгүй Сингапурт тархиа ухаад баялаг бүтээх чадвар л цаашид оршин тогтнох үндэс нь болох тул юу юунаас илүүд үзэхээс ч өөр аргагүй. Нийт нутгийн 20% нь хиймэл арал энэ орныхон далай тэнгисийг ч газар болгон хувиргаж байхгүй боломжийг ч бий болгоцгооно. Уртаашаа 25 км арлынх нь нѳгѳѳ захад хүрэхэд заавал нисэх шаардлагагүй байтал Singapore Airlines үнэ цэнээрээ дэлхийд #2-т орох агаарын тээврийн компани болсон нь сингапурчуудын тархиа ажиллуулсны л үр дүн. Газрын тос гарах нь бүү хэл ундны усаа Малайзаас зөөдөг улс дэлхийд эхний 3-т орох нефть боловсруулах төв болсон нь мөн л адил шалтгаантай. 5.5 сая хүнтэй хязгаарлагдмал зах зээлтэй ч дэлхийн бизнесийн төв болсон хамгийн нѳлѳѳтэй хотуудын нэг болж чадсан нь ч мөн л сингапурчуудын толгойны чадварыг л харуулж буй хэрэг.

Ингэж байгаа боломжоо бүрэн ашиглаж, сул талаа ч шинэ боломжоор нѳхѳх оюуны чадвар дээр тогтдог эдийн засгийг авч явах хүмүүсийг боловсролгүйгээр бүтээх аргагүй. Тийм ч учраас Сингапурын дунд сургуулийн сурагчид нь дэлхийд шилдэгт тооцогдож, их сургуулиуд нь ранкаараа урагшилсаар байгаа нь санамсаргүй зүйл огт биш:

  • OECD-ийн дунд сургуулийн сурагчдын математик, шинжлэх ухааны тестийн ранк 2015: Сингапур #1, Финлянд #6, Америк #28 Орос #34
  • QS дэлхийн их сургуулиудын ранк 2015:  National University of Singapore Азид #1, Дэлхийд #12 жагсаж байгаа бол  Nanyang Technological University Азид #2, Дэлхийд #13-т жагсаж байна


Ийнхүү Сингапурын талаар яриа дэлгэхэд “дэлхий”, “тэргүүлэх” гэдэг 2 үгийг ашиглахгүйгээр ганц ѳгүүлбэр бичихэд ч хүндрэлтэй. "Маш их ѳрсѳлдѳѳнтэй энэ дэлхийд Сингапур оршин тогтнохын тулд ямар байх хэрэгтэйг ганц үгэнд багтаавал ОНЦ байх" гэж Ли Кван Ю хэлсэн нь ѳнѳѳдѳр аль хэдийнээ биеллээ олжээ. Ер нь ямар ч ашигтай байрлал, сайн хууль, таатай тууштай бодлого, овсгоо сэргэлэн зан байгаад сингапурчууд ѳѳрсдѳѳ “онц” байгаагүй бол англичуудыг анх угтсан загасчны тосгоныг зөгнөлт кинон дээр гардаг шиг өнөөгийн хот болгон хувиргаж чадна гэж үү?

Харин монгол хүн уушиг царцаам хүйтэн ѳвѳлтэй газарт ирээдүйн юм шиг хотыг бүтээхийг хүсвэл сингапурчууд шиг өөрт байхгүй боломжийг ч бий болгох оюуны онц чадвартай байх ёстой. Ингэж чадахгүй байлаа гэхэд ядаж нүүрсний утаа эсвэл цэвэрлэх байгууламжийн өмхий үнэртдэггүй хотод амьдрахын тулд монгол хүн ямар байх хэрэгтэй юм бол гэдэг бодол ѳѳрийн эрхгүй тѳрж байлаа...

Tuesday, May 19, 2015

Эдийн засгийг энгийнээр

Блогоо шинэчлээгүй их уджээ. Хувийн болон хувьсгалын амьдралд маань сайн муу олон л зүйл болж ѳнгѳрлѳѳ... Энэ хугацаанд бичихээ болиогүй ч, ѳѳрийн амьдрал гэхээсээ нийгэм, амьдарч буй орчинтой маань холбоотой сэдвүүд их байсан тул  SNS-ээр хүмүүстэй хуваалцаж, санал бодлоо солилцож байлаа...

Монголдоо ирээд багагүй хугацаа ч ѳнгѳрсѳн байна. Хүүхэд эсвэл оюутан байх үетэйгээ харьцуулахад Монголын нийгмийг сурсан мэргэжил, ажиллаж буй салбарынхаа ѳнцгѳѳс бас нэлээн харж,  бодогдсон зүйлсээ олон нийттэй хуваалцах хүсэл их байлаа. Энэхүү хүсэл маань ч биелэх боломж олдож, www.trends.mn дээр Эдийн засгийг энгийнээр гэдэг ѳѳрийн нийтлэлийн булантай боллоо. Монголын эдийн засгийн ѳнѳѳгийн асуудлуудыг эдийн засагч биш мэргэжилтэй хүнд зориулан тайлбарлахыг оролдсон нийтлэлүүд оруулахыг зорьж байгаа юм.

Мэргэжлийн нийтлэлч/сэтгүүлч биш ч, олон сайн editor-уудтай болохоор ганцаараа бичнсэнээс гайгүй чанартай нийтлэлүүд гарч, уншигчид санаснаас хамаагүй сайнаар хүлээж авч байгаа нь улам их бичих мотив тѳрүүлээд байгаа. Гэхдээ зѳвхѳн мэддэг зүйлээ судалгаан дээр үндэслэн товч тодорхой & хялбараар, хѳндлѳнгийн байр суурьнаас тайлбарлахыг (энэ нь Монголд дутагдаж байгаа нэг том орон зай?) зорьж бичсээр чѳлѳѳтэй ингэж бичих гэсэн нэг л биеэ барьдаг болсон санагдана...

Бичих сонирхол маань зѳвхѳн эдийн засаг, улс орны хѳгжил гэсэн сэдвээр хязгаарлагдахгүй, ѳѳр зүйлсийн талаар ч чѳлѳѳтэй бичихэд блог маань ч сайхан боломж тул цаашид ч аль болох идэвхитэй үргэлжлүүлэх тѳлѳвѳлгѳѳтэй байна...


Saturday, April 19, 2014

"Эх хэлгүй өсвөр үе"

"Эх хэлгүй өсвөр үе" гэдэг сэдвээр үндэсний телевизийн хэлэлцүүлэг нэвтрүүлэгт Монгол хэлний багш, доктор, профессор голдуу хүмүүс оролцож байхыг үзтэл дунд нь суугаад ярианд нь орох юмсан гээд нэлээн хэл загатналаа. Мэргэжлийн, туршлагтай хүмүүс хэрнээ л асуудлынхаа голыг олоогүй, нотолгоо тоо баримтгүй, цээжний пан-гаар голдуу гөрөөд байсан болохоор ер нь логик сэтгэлгээ муутай, шинжлэн дүгнэх чадвар султай хүмүүс хэлний салбар луу орчихдог юм болов уу ч гэж бодогдов...


Сэдвээс нь харахад ч ойлгомжтой болов уу, нэвтрүүлэгт оролцож буй хүмүүс ерөнхийдөө "одооны хүүхдүүд Монгол хэлээ мэдэхээ байлаа" гэдэгт санаа зовж явдгаа ярин, түүний шалтгаан, шийдэх аргын талаар хэлэлцүүлэг хийж байв. Харин тэдний яриад байгаа доорхи 3 гол зүйлтэй огт санал нийлсэнгүй.


Алдаа 1. Эх хэлгүй өсвөр үеийн шалтгаан: "Бага наснаасаа гадаад хэл үзээд эх хэлээ мэдэхгүй байна. Гадаад хэлийг 12 наснаас хойш үзэх хэрэгтэй."


Үүнтэй санал нийлэхийн тулд, (1)-т, Монгол хүүхдүүдийн дийлэнх хувь нь 12 наснаас эрт гадаад хэл үздэг, (2)-т, 12 наснаас эрт гадаад хэл үзвэл эх хэлээ муу сурдаг гэдэг 2 зүйлд итгэх хэрэг гарна. Харин энэ 2 маш эргэлзээтэй.


Нэгт, тэгж санаа зовохоор олон хүүхэд эх хэлээ марттал гадаад хэлийг заалгаад байгаа нь юу л бол, 5% хүрэх үү?

Хоёрт, 12 наснаас эрт өөр хэл сурахын сөрөг талуудын талаар ямар ч судалгаа нотолгоо дэлгэсэнгүй. Харин Монгол хэл бол амны хөндийг сайн хөгжүүлдэг хэл, бага насандаа өөр хэл сурахаар энэ боломжоо алддаг гэсэн нотолгоогүй, хагас тайлбар хийдэг юм байна. "Хэлийг багадаа сурах нь хурдан байдаг болохоор 2 хэлийг шингээж авахад асуудалгүй. Гадаад хэл сурснаас болж эх хэлээ сурахгүй байна гэх зүйлгүй" гэсэн хандлага байдаг гэж нэг эгч ярихад, --бид тэгж бодохгүй байна гэв. "Бид дэлхий нарыг биш, харин нар дэлхийг тойрдог гэж боддог, гүйцээ! " л гэж байна.


Бага наснаасаа гадаад оронд амьдарчихсан зарим хүмүүсийн хувьд тийм асуудал байдаг ч, эх орондоо амьдарч байгаа хүмүүс "гадаад хэл сурснаас болоод эх хэлээ мэдэхгүй байна" гэх нь зүгээр л алдаа.


2. Эх хэлгүй өсвөр үеийн шийдэл: "Уншихгүй бол болохгүй."

Тэгвэл бичиг үсэг дэлгэрээгүй, олонхи нь уншиж чаддаггүй байх үеийн Монголчууд эх хэлээ мэддэггүй байсан хэрэг үү? гэсэн асуулт гарч ирнэ...


Тэгээд бүгд бичиг үсэгтэй, дээр нь бүгд уншдаг болсон цагаас л эхлэн Монголчууд эх хэлээ мэддэг болно гэж бодоод байгаа энэ хүмүүсийн зөвлөгөөгөөр бол эх хэлээ сайн сурах гол арга нь классик зохиолууд унших юм гэнэ...


Сайн зүйл гаргахын тулд сайн зүйл оруулах хэрэгтэй болохоор уншихыг эсэргүүцэхгүй ч, хүүхдүүд өөрийн онцлог сонирхолдоо илүү таарсан зүйл уншаад, нийгэм, амьдралын тухай философи шахуу болсон байдаг хүнд хүнд классик бүтээлүүдийг ойлгохоор болсон цагтаа л уншвал илүү дээр санагддаг...


Уул нь бол эх орондоо төрж өссөн хүүхдүүд эх хэлээ хангалттай мэдэж байгаа, харин мэдсэнээ хэрхэн ашиглаж чадаж байна вэ? гэдэг бол өөр асуудал.


Алдаа 3. Сэдэв нь өөрөө: "Эх хэлгүй Монголын өсвөр үе"

Сэдвийн нэр ч яахав, олон хүний анхаарлыг татах гэсэн сэтгүүлчийн арга заль байх. Харин эх хэлээ мэдэхгүй байна гэж яг ямар асуудлыг хэлж байгааг мэргэжлийнхэн нь тодорхойлж чадалгүй мэтгэлцээн өрнүүлсэн нь асуудлын шалтгаан, шийдлийг зөв олж тогтооход хүндрэлтэй болгоод, дээрх шиг төөрсөн зүйлс ярихад хүргэсэн санагдана.


Уул нь асуудлыг жаахан задлаад үзвэл хэлийг мэдэхгүй байх нэг хэрэг, харилцааны арга хэрэгсэл гэдэг утгаар нь ашиглаж чадахгүй байх бас нэг өөр хэрэг гэдэг нь харагдана. Хэрэв бичиж чадахгүй байвал бичих арга техникт суралцаагүйнх, ярьж чадахгүй байна гэдэг ярих арга техникт суралцаагүйнх, харин эх хэлээ мэдэхгүй байна гэсэн үг бол биш.


Эцэст нь миний бодол: "Мэдэхгүй байгаа хэрэг биш, мэддэг зүйлсээ сайн ашиглаж чадахгүй байгаа хэрэг."


Хэл судлалын мэргэжилтэн энэ тэр биш ч нэгэнт ийм сэдэв эхлүүлснийх, энэ талаар бодож явдаг зүйлсээ бичмээр санагдав. Ер нь олонхи Монголчууд Монгол хэлийг эрдэмтэн шиг судалж, уран илтгэгч шиг ярьж, мэргэжлийн нийтлэлч, зохиолч шиг бичдэггүй ч (тийм боломж, шаардлага ч байхгүй) хангалттай түвшинд мэдэж байгаа, асуудалгүй гэж боддог. Харин ашиглалтын тал дээр сайжруулах зүйлс их бий гэж боддог.


Жишээ нь, бичихийн хувьд, зөв бичих дүрмийн алдаатай бичих нь орос сургуулийнхны л онцлог байх гэж бодож байтал монгол сургууль төгссөн оюутнуудын бие даалтын ажлыг "галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл шиг" гээд уншдаггүй багштай их сургуульд тааралдаж байв. Харин ярианы хувьд гэвэл, асуусан асуулт ойлгодоггүй өөдөөс өөр зүйл яриад байдаг, ярьж байгаа зүйл нь дэл сул үгээр дүүрэн, логикгүй эсвэл үсчиж хадуураад хэлэх гэсэн зүйл нь ойлгомжгүй хүмүүс түгээмэл байдаг. Ярьж бичих ажил мэргэжил нь болсон сэтгүүлчид хүртэл зөв бичих дүрмийн алдаанаас эхлээд иймэрхүү алдаа гаргах нь бараг л ердийн үзэгдэл...


Ер нь дунд сургуульд бичих, ярих арга барил олигтой заадаггүй, үсэг дүрэм төдий заагаад л Монгол хэлний хичээл бараг болчихдог, харин их сургуульд нь дунд сургуульд заах ёстой зүйлийг энд заахгүй гээд Монгол хэлтэй холбоотой зүйлийг алгасчихдаг, ажил дээр гараад бүр мартагддаг нь эргээд ярьж бичихдээ дээрх алдаанууд их гаргадаг хүмүүс олон байдаг шалтгаан болдог байх. Уул нь элдэв чамин янзын баялаг үг хэллэг хэрэглэхээсээ, өөрийнхөө үгээр санаагаа эмх цэгцтэй бичиж, ярих чадварыг багаас нь эхлэн эзэмшүүлээд, цаашид нь улам хөгжүүлэн шат шатанд нь харилцааны үр дүнтэй арга барилуудыг эзэмшүүлээд явбал эх хэлээ мэдэхгүй байна энэ тэр гэсэн иймэрхүү харалган дүгнэлтүүд гарахгүй л болов уу...

Wednesday, April 9, 2014

Архитай ирээдүйд амьдарцгаая!

"Архигүй ирээдүй", "архинаас татгалзъя" энэ тэр гэх нь зөв юм шиг хэрнээ нэг л логик буруу санагдаад байдаг юм. Согтууруулах ундааны хэрэглээ асуудал үүсгэх нь бий ч асуудал нь өөрөө архи мөн үү биш үү..? 

Уул нь 1 хүний хувьд согтууруулах ундаа асуудал болоод байвал асуудал архинд биш тэр хүнд л байгаа хэрэг. Харин нэлээд хэсэг хүмүүс архинд живэх гээд байвал нийгэм нь өөрөө асуудалтай байна гэсэн үг. Энгийн ойлгомжтой л зүйл. Гэтэл архийг муу гээд, хорьж хязгаарлах гэж оролдоод байдаг нь сонин. Зүйрлэвэл, асуудлын шалтгааныг шийдээгүй, шинж тэмдгийг нь л дарах гэж үзээд байгаатай нэг их ялгаагүй.

Архи тийм жигшихээр муу зүйл үү гэвэл тийм биш. Ер нь үндэстэн бүр л будаанаас, тарианаас, сүүнээс гээд өөр өөрсдийн аргаар архийг гарган авч, бараг л үүссэн цагаасаа өдийг хүртэл өргөнөөр хэрэглэсээр ирсэн. Цаашдаа ч хэрэглэсээр байх биз. Архи сайн social lubricant болдог, өдөр тутмын стрессээс түр холдуулж өгдөг нэг хэрэгсэл болохоор уудаг хүмүүс огт уудаггүй хүмүүсээс урт насалдаг. Мөн архийг хэрэглээд сурчихсан хүмүүс элдэв хэрэг тарьчихаад буруугаа архинд чихээд зогсож байдаггүй, харин чөлөөтэй хэрэглэж үзээгүй хүмүүс л ууснаа шингээж чадахгүй хүнд болон өөртөө гай тарьж явах нь их.

Тийм байтал муу гэж үзээд хорих нь нэгт үр дүн муутай, хоёрт сөрөг үр дагавруудтай. Жишээ нь, хэдий хорьсон ч Монголчууд 12:00-оос хойш архи уудаг уу уудаг, сар бүрийн эхэнд архи уудаг уу уудаг. Ер нь хорьсноор архины наймаа, хэрэглээ далд хэлбэрт шилжихийн зэрэгцээ хээл хахууль хөгжүүлэх л үр дагавартай. Мөн хүмүүс орлуулах зүйл хайн техникийн спиртээс эхлээд өөр мансууруулах бодис, эм энэ тэр ууж хордох тохиолдол түгээмэл байдаг.

Архитай тэмцэж буй арга нь коммунизм бүтэхгүй ээ гэдэг шиг ийм энгийн ойлгомжтой зүйл байтал өөр аргаар үзье гэхгүй, өөрчлөгдөхгүй яваад байдгийг ойлгодоггүй юм. Эсвэл архи ууж байгаа цаад шалтгааныг нь шийдэх нь архийг хорихоос хамаагүй хэцүү болохоор зүгээр л аль амрыг нь сонгочихдог юм болов уу..?

Wednesday, March 19, 2014

"явдаг реклам" байх нь мэдрэмжгүй зүйл?

"Брэнд" рүү хамгийн ихээр хошуурдаг улсуудад сэтгэхүйнд өөрчлөлт гарч, үнэтэй брэндүүдийн "явдаг реклам" байх нь мэдрэмжгүй зүйл гэж үзэх чиг хандлага тархаад байгаа нь анхаарал татав. Брэнд, брэнд гэхийн оронд өөрийнхөө онцлог, мэдрэмжинд таарсан зүйлийг илүү сонирхох хандлага газар авч байгаа бололтой...
Япон
Кимоно гэхээсээ брэнд цүнх тодорхойлолт нь болсон бүсгүйчүүдийнхээ ачаар саяхныг хүртэл дэлхийд #1 брэнд хэрэглэгч үндэстэн байсан Япончуудын 51% нь брэндээр "гайхуулах"-ыг сайхан зүйл гэж бодохоо байж (2010: 24%-->2013: 51%).
Япончууд хэр их брэндэд дуртайг доорхи статистик тоонууд харуулах байх:
1. 2011 оны байдлаар брэндүүдийн нийт орлогынхоо хэдий хэмжээг Японоос олсныг үзвэл:
Tiffany, Hermès, Coach, Bulgari--тус тус 18%, Gucci--14%, LVMH--9%, Burberry--8%.
2. 2009 оны байдлаар Японд байсан брэнд дэлгүүрүүдийн тоог эдийн засгийн хэмжээ, хүн амын тоогороо ч бараг 3 дахин том Америктэй харьцуулвал Burberry Японд 75 харин Америкт 32, Hermès 64 ба 30; Prada 35 ба15; Bulgari 31 ба 17 гэсэн тоо байна.
Япончуудын ийнхүү брэндэд хошуурах болсон нь эдийн засаг нь үсрэнгүй хөгжсөн 70-80-аад оноос эхлэлтэй. Дайны нуранга дундаас босч амьдралын түвшин нь гэрлийн хурдаар сайжирч, эд баялгаар бялхаж эхэлсэн тэр үед баячуудаас гадна дундаж давхаргынхан ч Европын үнэтэй чанартай брэнд бүтээгдэхүүнд дурлах болж. Ингээд барууны брэнд бүтээгдэхүүн Японы нийгэмд нэр төр, статусын илтгэгч болж, эдийн засаг нь зогсонги болсон 90-ээд онд ч сурсан зангаа тавилгүй үргэлжилж. Япончууд ид үедээ дэлхийн зах зээл дээр зарагдаж байгаа брэнд бүтээгдэхүүний 1/3-ийг худалдан авдаг байж.
Гэхдээ нэг үе 10 жилийн сурагчаас тэтгэврийн эмээ хүртэл бүгд брэнд бүтээгдэхүүн рүү хошуурдаг байснаа одоо уйдаад өөрийнхөө онцлогт яг тааруулж сонголт хийдэг болж байгаа нь Япон хэрэглэгчдийн амт мэдрэмж боловсорч байгаатай холбоотой. Нэг ёсондоо Оскарын улаан хивсэн дээр давхцсан үсний засалт, нүүр будалт, хувцастай одууд байдаггүй шиг нэг хэсэг бусдыг дагаж давхисан хэрэглэгчид өөрийн давтагдашгүй өнгө төрхийг эдэлж хэрэглэж байгаа зүйлээрээ илэрхийлэхийг хүсэх болсон нь энэ. Тэгээд энэ сэтгэхүйн өөрчлөлт сүүлийн үеийн байгалийн гамшиг (3/11), эдийн засгийн байдал (2008, енийн ханшийн уналт), мөн илүү хямд ч чанартай орлуулах бүтээгдэхүүн гарч ирсэн гэх мэт олон хүчин зүйлийн үйлчлэл дор маш хурдацтай үргэлжилж байна...
Хятад
Одоогийн байдлаар Хятад дэлхийн брэнд бүтээгдэхүүний 30% орчмыг худалдан авч, брэнд хэрэглэгч #1 үндэстэн болоод байгаа. Гэхдээ дотооддоо хийдэг худалдан авалт нь дэлхийн зах зээлийн 10% орчим гэхээр Хятад жуулчид л Америк, Европын, Японы брэнд дэлгүүрүүдийг "хоосолж" байгаа нөхдүүд болж таараад байгаа--Ази дахь брэнд бүтээгдэхүүний 50%-ийг Хятадууд авдаг бол, Европт 30%.
Японы 80-90 оны түүхийг давтаж байгаа Хятад хэрэглэгчид маш хурдан боловсорч байгаа нь гайхалтай. 2010 оны судалгаагаар 37% нь брэндээр гайхуулах нь мэдрэмжгүй гэж байсан бол энэ тоо 2013 онд 51% буюу Япон хэрэглэгчидтэй яг ижил түвшинд очиж.
Нэг л амьдрах болохоор гоё чамин зүйлсийг хэрэглэж үзэх л хэрэгтэй, эсвэл найз нөхөд ч юм уу хүрээллийнхнээ дуурайж, статусаа харуулах гэж, өөрөө сонирхолгүй ч магадгүй ажлын шаардлагаар гэх мэт үнэтэй брэндүүд хэрэглэх шалтгаанууд янз янз байх. Харин гэнэт баяжсан хэрэглэгчид нэг хэсэг учраа мэдэхгүй брэнд руу хошуурах хандлага газар авч байгаад ер нь "явдаг реклам" байх нь дэмий юм байна гээд дарагддаг бололтой...
Харин Монголчуудын брэндийн талаарх сэтгэхүй хэзээ хэрхэн өөрчлөгдөх нь сонирхолтой...

Sunday, December 1, 2013

Утаанаас зугтацгаая!

11 сарын 30, 17 цаг, гадаа -13С. 

Төв аймгаас УБ руу чиглэхэд гамшгийн дүр төрх алсаас нэг иймэрхүү харагдана...Тэнд агаар дахь PM 2.5-ын хэмжээ 5440-д хүрч байгаа. Уул нь энэ тоо эрүүл мэндэд халгүй байхын тулд жилийн дунджаар 10, харин 24 цагт авах тунд 25-аас хэтрэхгүй байх ёстой. Бээжин гэх мэт агаарын бохирдол нь дэлхийд гайхагдаад, утаа асуудал болоод байгаа хотууд хүртэл дээд тал нь 500-800... Ийм түвшинд хүрсэн утааны үр дүн нь уушиг, дотор эрхтний өвчлөл, хорт хавдар, согогтой ураг, эндэгдэл, дутуу төрөлт, ...үхэл.Гэхдээ хамгийн аймшигтай нь өвөл албан ёсоор эхлээ ч гүй байхад байдал ийм байна...

Хотоос гадна бол амьдрал шал өөр өнгөтэй байлаа. Илч нь буурсан ч таатай ээх хурц нар, нүд гялбам цагаан цас, нов ногоон гацуур, намрын сүүлийн шаргал өвс, нэг ч үүлгүй хөв хөх тэнгэр. Ер нь хаашаа л харна, нүдний шилээ угаагаад гялалзтал арцчихсан юм шиг бүх зүйл тод. Амьдралын жинхэнэ өнгийг мэдэрнэ. Хамгийн чухал нь өөр аль ч улиралд мэдэрч болохгүй гаатай юм шиг сэнгэнэсэн цэнгэг агаар. Амьд байгаагаа мэдэрнэ. Гэхдээ хамгийн гайхалтай нь жинхэнэ өвөл эхлээ ч гүй байхад ийм байна...

Ингээд буцаад хот рүү чиглэхэд тунарсан утаа, шатсан нүүрсний эхүүн үнэр өөдөөс угтана. Цааш явмааргүй санагдана. Заавал энэ утаан дунд суулгүй, өвлийн сэнгэнэсэн цэнгэг агаараар цээж дүүрэн амьсгалах арга зам байхгүй гэж үү? гэхээс өөр зүйл бодогдохгүй.

Харамсалтай нь Улаанбаатарчууд маань дороо ч дээрээ ч энэ утааны хор уршгийг нэг л сайн ойлгохгүй байн уу, утааг шийдэхэд нэг их ач холбогдол өгөхгүй байх шиг. Гэрээс гарахыг хориглохоор утаан дунд өлгийтэй хүүхдээ салхилуулах гээд гадаа сууж байна; залуус замын хажуугаар гүйж л байна; цагдаа нар, гудамж зам цэвэрлэдэг ажилчид дутуу шатсан нүүрс бензиний утаанд ямар ч хамгаалалтгүй өдөржин зогсож байна. Олон улсын хэдэн байгууллагууд л өмнөөс нь санаа нь зовоод утааг шийдэхэд нь тусалчих санаатай хэдэн төслүүд барьж гүйгээд байдаг, харин бодлого боловсруулагчид нь айлуудад нүүрс шуудайлж зараад, утаа ихэссэн ч хордуулахаа больсон гэсэн утгатай юм яриад сууж байна...

Магадгүй өлсөж үхэх үү, хөлдөж үхэх үү, хордож үхэх үү гэдэг ацын шалаанд амьдарч байгаа болохоор сэнгэнэсэн агаар ч түрдээ дүүрсэн хэрэг байх л даа. Утааг шийдвэртэй цэглэе гэвэл хоорондоо уялдаа сайтай олон бодлогуудыг цогц хэлбэрээр нь хэрэгжүүлэх хэрэгтэй ч одоо хийгдэж буй зүйлүүдэд тийм зүйл харагдахгүй байна. Зээлээр орон сууцжуулах хөтөлбөр, гэр хорооллын дахин төлөвлөлт гэх мэт зүйлүүд байгаа ч зээл нь шийдэгдэхээр байрны үнэ нь өсөөд, чадах чадахгүй хүмүүст тендер өгснөөс болж барилгын ажил нь хойшлоод хурдан үр дүнд хүрнэ гэж хэлэхэд хэцүү л байх шиг байна. Нэгэнт ийм байдалтай ойрын хугацаанд (10-15 жилдээ?) утааг шийдэж чадахгүй нь тодорхой тул ядаж хорноос зугтах алхам сайн хиймээр...

Тэгэхээр заавал энэ утаан дунд суухгүй, өвөл л байдаг гайхамшигт сэнгэнэсэн агаарыг enjoy хийхийн тулд мөнгөтэй хэд нь зайсан руу нүүх, машинтай хэд нь хагас бүтэнсайнд хотоос гардаг ядсан зүйлээс арай дээр аргыг Улаанбаатарчууд маань бодож олох хэрэгтэй байна. Заавал 100, 000 оюутан, 300, 000 сурагчид өвлийн хүйтэнд ханиад хүрсэн дээрээ хортой утаан дунд ханиалган замын түгжрээ нэмж сургуульд явах шаардлага байна уу? Хувь хувьсгалын хэдэн мянган ажилчид өвөлжин утаанд хордсоны ачаар л зундаа амрах эрх олж авах хэрэг байна уу?

Юу хэлэх гээд байна вэ гэхээр, байгалийн бэрхшээлийг шинжлэх ухаанч коммунизмаар ялах гэж оролддог философоос үүдэлтэй одоогийн энэ schedule-г мөрдөхийн оронд цаг уурынхаа онцлогт тохируулаад өвлийн хамгийн хүйтэн 1,2 сард амраад, зуны дулаан цагт ажиллаад сураад явдаг бол ямар вэ гэж...Шатах нүүрс, бензиний хэмжээ багасах болов уу?Багасахгүй байлаа ч гарсан утаанаас зугтах хүмүүсийн боломж ихсэх болов уу?

Нэгэнт л хүйтэн өвөлтэйгээс хойш, түүнтэй байлдах гэж ханиад томуу хүрэн байж, утаа униарт хордон байж ингэж амьдарч байхаар цаг ууртаа тохироогүй ажил, сургуулийн хувиараа хуучны хөшөө, нэрийг сольдог шигээ өөрчилчихвөл ямар вэ?